Ram leh hnam humhalh: Chimralna lakah inven
Thil laih chhuah aṭanga chanchin zirna (archaeological evidence) aṭanga a lan danin Australia rama cheng hmasa leh neitu (aboriginal) te chu kum 50,000 emaw lai an lo cheng tawh a. Nimahsela kum 2001 chhiarpuiah khan mi 4,27,000 emaw chauh an ni tawh. Chu chu Australia mipui zawng zawng aṭanga teha zaa 2.2% chauh a ni. Kan hnaivai maiah Shillong khu en ta ila, a ram leilung faten hmun lailum an chang tawh lo va. Sumdawnna thil pawh hnam dangte kutah a lut deuh vek tih tur a ni a. Chutiang chiah chu kan ṭhenawm Tripura State-a an buaina fo hi a ni.
Kan rama mikhual châm rei deuhte dan ang taka chanvo kan neihtir hnuah a ram neitute chanvo ang min chuhpui ve ta uaih uaih a. Heng hi a ṭobul chhui dawn ila, a la hnai hle ang. Kan hma lam hunah a ram leilung fate'n kan chanvo dik tak kan hum zel theih nana hmalak a ṭul hle. Mikhualte chunga ṭhat chhuah dan chin pawh kan zir thiam tawh mahna le! Australia ram ang chauh hi kan chan a la ni thei tih kan hriat reng a ṭul. YMA-in inchimralna hrang hrang laka kan inven nan leh ram leilung fate'n kan chanvo dik tak kan chan theih nana hma a lakna kawngah hian mipui lam hian tih tur kan nei ṭheuhin a rinawm.
Nupui pasal zawn kawngah: Kan nulaten hnam dang an kawmin kan thikthu a chhe hma viau. Nupui pasal neih kawngah a tam berten hnam rilru kan la pu lian hle; “Mizo chu Mizo” kan la ti fîr hle niin a lang. Hei hi thil lawmawm tak a ni a, hnam rilru hi put len tlat tur a ni. Mizote hi mipa aṭanga thil chhut (patriarchical system) hnam kan ni a. Mizo nulain hnam dang a neih chuan an fate chu hnam dang kan ti a, an fate tan ‘Tribal Quota’ hamṭhatna pawh beisei theih a ni lo tih te pawh kan hriat thar a ṭul hle.
Chutihrualin, eng emaw vanga hnam dang kara piangte chunga hmuhsitna rawngkai leh an tana ngaihthlak hrehawm khawpa ṭawngkam uchuak neih ṭhin hi sim a hun ta hle. Vawiina mite hian kan nu leh pate hi kan duhthlan an ni lo ang bawk hian hnam dang kara piangte pawh chutiang dinhmunah chuan an ding ve tho tih kan hriat a ṭha. Hei hian a entir chu kan hnampui ngei neih hlutna a ni a, mahni hnam pui ngei neih i tum tlat ang u.
In luah leh ram hralh chungchangah: Khua leh tui dik takte chauh In luahtir tur a ni kan ti a; awmzia a nei ngei mai. Heng kawngah hian sum ûm avanga ram leh hnam tana pawi tawk lo turin hnama kan chian a pawimawh hle. YMA Branch tinte pawhin ram dang mi leh hnam dang mi, dan lova sumdawng te, kan branch huam chhunga an awm loh nan khauh leh chak takin hma kan la zel a, a lawmawm hle.
Heng thilah hian kan ṭanrual zel a ngai. Khawchhak lam mi te, vai leh hnam dang mi, dan lo va khawsa te leh firfiak pawl (terrorist) kan lo khawi ṭeuh theih tih hriat a ṭul. Hlâwkna chauh ûm lo va hnam rilru kan put tlat a duhawm hle. In hmun, lo huan ram hralh thuah pawh kan dan neih ang ang te khauh zawkin kenkawh ni zel sela, a ram mite hnenah chauh hralh chhawn a nih theih nan khauh taka hmalak zel ni se. Chutiang taka ṭan kan lak loh chuan kan ram zimte hi pawisaa lei zawh tham lek a ni a, kan thlang lawka mite ang khuan a ram neitute hi kan lâng daih thei tih hria ila.
Inner Line Permit (ILP) vawnhim: Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 hmanga siam ILP hi dik takin hmang ta ila, hetiang em em hian hnam dang an tam lo mai thei e. Hei hian a entir chu ILP chungchangah kan khauh lehzual a ṭul thu a ni. ILP nei lo te, permit thi tawh la awm reng si te dap chhuah kawngah chak zawka hma lak dan zawng ila. Heng hi sawrkar lam chauh tih tura kan dah chuan kan tlai thei. YMA Branch tinin ram leh hnam humhalh kawngah ṭan la thar zel ila a duhawm hle.
Nakin lawkah rel (train), Sairang thlengin a rawn lut dawn; chhim lam thlengin a la kal ang. Globalisation thlipuiin min nuai mek karah thliarkar rilru a put theih tak tak loh. He thil hi do chi a ni lova, keimahni lam lo inrin lawkna tur chi a ni zawk. Kum 1991 aṭanga Multinational Companies (MNCs) te, Transnational Companies (TNCs) te an lo luh hnuah inchimral theihna hun a inhawng zau lehzual a. Heng MNCs te hi an lo lut zel ang, dan hnuaia fel taka kal a nih chuan kan dan theih loh a nihna chen a awm. Kan inhungna - ILP te pawh hnawk tiin hlih dan tur an zawng reng tih hriain dan lama kan mithiam ten ṭan la sauh sauh sela, vawnhim tlat kan tum zel tur a ni ang.
Kohhran te pawh fimkhur ila: Kohhran pawh hian mawhphurhna lian tak kan nei. Hnam tlem te kan la nih avangin inthlah pun pawimawhzia kan inzirtirna hi uar zawka inzirtir zel ni se. Dan lova lo lut thleng thlenga lo dawnsawn/ pawm te hi tih loh ni se. Hnam dang tana fellowship kan siam dan thleng hian fimkhur a ṭul. Kohhran hian hnam pawi kan khawih thei tih hriain chibing inla hrang zawnga kohhran din te, hnam dang bil kohhran dinsak te hi a ṭha ber em tih ngaihtuah ila. Chibing inla hrang zawnga hma lak hian ram leh hnam inpumkhatna a tih chhiat theih avangin helam hi malmak ngam a hun tawh viau.
Chanchin Ṭha hril tura koh te kan ni a, Chanchin Ṭha hi hril mai ila. A bak lehzel kan belh hian keimahni ngei ngei pawh hnama min dintu pawi kan sawi thei tih hriat a ṭul. Kan tana hnawksak leh hlîng ni tura kan vulh len luih ngar ngar te an awm em tih pawh kan chhut nawn a ṭul ta em? Hengah hian a tawk fang kan neih loh chuan keimahni ngei ngei hi a buai tur kan la ni fo vang.
Sawrkar lam pawh ṭang zel sela: Birth certificate dik lo leh a lem a awm loh nan hmalak a ṭul hle. Khulam, khilam leh sawlam aṭanga lo lutten India khua leh tui nih dan awlsam an hre riau a, hei hi kan hnam tan a pawi hle. Electoral Roll-ah hnamdang leh ramdang mi, dik lo taka thun a nih loh nan khauh taka hma lak dan tur duan chhuah ni se; helam kawngah hian sawrkar hian tlawmngai pawl te thawhpui dan a thiam ang. Khaw thlang lam Bru leh Chakma te-ah khuan chhungkaw khata Ration Card leh MNREGS Job Card pakhat aia tam nei an awm an ti! Anmahni leh mahni an inendik chhung chuan heng hi a reh tak tak lo vang. Sawrkar hi fimkhurin hma la teh se.
Hnam tlem tak kan nih avangin hnam dang te va chimral ve tham kan awm lo. Keini tan chuan hnam dangten min chimral lohna tura lo inven ringawt pawh hi ral phiara phiar tham a ni a. Ramri ven ṭhat chungchangah sawrkar a khauh reng a ṭul. Kan chhak leh thlang lawkah khawvel pum huap pawha firfiaka che duh (terrorist) an awm reng tih kan hriat a ngai. Hengah hian dan lova rawn luh ruk tum an awm reng tih hriain venghimtu pawh inthuam ṭhat sauh sauh a ṭul. Tlawmngai pawlte pawhin sawrkar kan thlawp ṭhat a ṭul.
Ram leh hnam humhalhna thilah engtik lai mahin kan tha kan thlah thiang lo va, chimral kan nih loh nan kan theih ang anga meikawha kan ṭan a ṭul zel ang.
- Zonunsanga