RÂP IN TI TI

Kum nga dana thilthleng ṭhin chuan mi tam tak ngaihtuahna chu a tibuai hle. Ram leh hnam ṭhatna tur ngaihtuah lêk lovin mi ṭhenkhat an phî sek mai nen, mahni ṭanghma haia ngaihtuahna an seng ngawt chu tu’n han dem ngam tak ang maw? ‘Aiawh’ thlan a ngai a, mahni duh zawng thlan harsa khawpa ram rethei kan ni ta emaw tih mai awl tak a ni; ṭhenkhat mit a vai ṭan tlat!

Pawisa hlutnain tlâk lam a pan châng a awm a, ei leh bar zawnna kawngah lah hmuingil reng theih ni hek lo le, ‘tui alh thei chunga lâng’ Zoramah hian tui alh thei a vâng ṭhin em a ni. A ni telin thil man a to va, ‘Lalpa zawn chhuah ram’ hian ṭam kan tuar mai ang tih a hlauhawm ta riu mai! Ṭhenkhat tan erawh a hlauhawm dan a nep mai thei; ‘chi a vâng dawn’ an tih pawha a ip-a la thei, buhfai a vân pawha ei sên loh chhêk thei an ni tlat. Mahse kan ngaihtuah chiang lo deuh em ni aw? Pawisa-in a hlutna a hloh pawha buai lo an awm lai hian, pawisa hlutna a sân ber lai pawha buai an awm asin.

Abraham Lincoln khân, “Hma hun hrilhlawk dan ṭha ber chu siam chawp a ni,” a ti êt mai! Hma hun hi kan hre lo viau naa, mi mawl ber pawhin ngaihdan erawh kan nei fo : “Heti renga kan awm chuan kan dinhmun a chau dawn mang e,” kan ti thei tlat ṭhin alawm. Hei vang hi a ni ngei ang, kan ram hun tur thlir ṭhinte rilru a hah fo ṭhin ni. Mi tam tak chuan hei hi an zawt ngei ang : ‘Mipuiin an zir loh vangin hruaitu a chak lo nge, hruaitu a inthlahdah vangin mipui an dik lo?’

Thil mak ve tak chu, mipui rawngbawl tura khawvelin a ngaihte hian, an rawngbawl tura mipui an hmang hlauh ṭhin hi! Ti hian han sawi ta daih ila, zirtirtu chu naupang zirtirtur a ni a, a zirtirtur ber an awm loh chuan eng nge a tih tâk ang? Sikulah chuan zirlai an kal ṭhin a, zirlai an awm si loh chuan sikul khar a ngai mai dawn asin. Chuvang chu alawm, eng hna pawh hi inngaitlawm taka thawh a ṭul reng ni; khawvela ramsa tlan chak ber ‘Cheetah’ pawhin ke nat hun a nei a nia. Chapo-pui tlak hna ropui a awm lo va, hmuhsit zui phu hna hnuaihnung a awm bik lo vang, danin a phal phawt chuan.

Mizoram hmun ṭhenkhatah chuan thil pawi leh zahthlak a thleng mek a, chu pawh sakhuana thilah a la ni ta deuh deuh va! ‘Mitin hnena chanchin ṭha’ chuan thlei bik a nei emaw tih mai turin kohhranho ṭhenkhat chuan hlim hmel hmuh bik an nei tlat! Kohhranho ka han ti ngawt tak naa, rawngbawltute pawh an ni nuk mai. Mahni tana hnemhnânpui tur a awm loh chuan hlim hmel lantir hreh deuh te, han biak inthlahrunawm khawpa dinhmun sanga ding ta emaw inti an awm nual asin. Thlei bik nei lova mi nawlpui bula chetla ṭhin Isua Krista hnungzuitu chu kan ni si a le!

“I nuna thil pawimawh ber pahnih chu hei hi a ni : I pian ni leh, i pian chhan i hriat ni chu,” tiin Mark Twain chuan a lo sawi a; khawvela nung mawl tawp tur chu kan ni lo chiang a ni. Tirhkoh Paula kha zawt ta ila, “Ka pian chhan chu, Krista chanchin ṭha puang turin a ni,” a ti mai lo’ng maw? Ni e, a duhthlan naah a innghat teh meuh e; a hmangaih tana mi hmantlak tak nih kha a pian chhanah a ngai a ni ngei ang. Abrahma Lincoln khan America ram siam ṭhat kha a pian chhanah a ngai emaw tehreng ni, thih ngam lu pu-in salho tan zalenna a sual a, a dam chhung khan a inchhuan theihna tur thil ropui a ti tlat; mahse, a chapo phah chuang der lo.

“Fapa ka nei ta lo,” tiin Taitesena pa chu a lungngai viau mai a, a fapa-in khawtlang a hmangaih em vanga sawi a ni thung. A fapa dam laia khatiang thu a han sawi mai pawh kha a mak hauh lo; a fapa khan a tawrhnain ram a siam ṭhat dawn phawt chuan tlawm ral raih lah pawi a ti si lo. Fak phût hauh lo leh hlâwkna um chuang hlek lovin khawtlang tan a bei a, chu chu Mizovin ‘tlawmngaihna’ kan tih ngei chu a ni.

Vanapa’n a rilṭam lai bera theipui rah a hmuh khan a ei mai lo va, “Kan insem tlang tur alawm,” tiin a hma a sial lo khawp. Khawtlangah pawh mi vantlâng chung lam, ram chhuah leh ral rel a ṭul pawha râwn kai a ni a, pum bilh vek mah se an sel ngam kher nâng. Mahse, Vanapa kha Mizo a ni tlat; a hnamin a chhawm tlawmngaihna kha a thisenah a luang tel miau alawm.

Khawvel hi a ṭhang zel a, Mizoram pawh a zim sawt khawp. Kristianna kan hmelhriat achin kan ṭhan a zual emaw ni, changkanna chu a ni telin a zual a ni ber. Mahse a mak khawp a, kan kristianna hian kan hnam nun mawi a ei ral ta mai nge, ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih hian hmun a chang tlem ta hret hret mai.

Thuneih chak, thuneihna hman sual ching tak te; ṭhat tlânna aia ṭhat bikna ngawt ngaihtuah ta mai te an pung a, mi rethei leh chanhai zawkte chuan chil pût tur pawh an nei lo ṭep zawng a nih hi. Kan han ti viau tak naa, midang hmui zel tura thil tih chu a har khawp; chutih rualin, “Tlâwm mâkah Vanzema a thi,” tih a ni reng tho vang. A thu hrimin, Kristianna hian kan hnam ze ṭha chu a ei ral thei lo hrim hrim, kan zui Isua Krista hian tlâwmna bawk alawm min zirtir le!

Sakei 13 ngawt sat hlumtu Zampuimanga khân hnunghtawlh a ching phian a; US President Abraham Lincoln erawhin, “Muang takin ka kal ṭhin naa, ka hnungtawlh ngai lo,” a lo ti ve mêk a. Anni pahnih hi mi dawihzep an ni lo va, ngaihtuahna fim an put ṭhin piah lamah an tum an chiang dun khawp. Zampuimanga chuan hmun rem zawkah a sa beih chu hruai tumin a tawlh hnung hret hret ṭhin a, remchang a hmuh ve leh a kawlhnâmin sakei a tu dai ṭhin.

Abraham Lincoln pawhin a tihtur chu ngun takin a ngaihtuah hmasa zet a, harsatna a lo thlen pawha tlan chhuah dan tur thlengin a ngaihtuah pawh a ni mahna, a thil tihin rah ṭha a chhuah dawn tih a hriat vangin a hnung tawlh tawh ngai lo. Engkim hian hun an nei a, tha thlah lo va beih hun leh tha thlah hlek a ngaih châng a awm châwk.

Tuna kan ram dinhmun thlir hian, siam ṭha turin ṭan hmun rem kan zawng dawn nge, kan dinna ngai aṭanga nawr zel hi fuh zawk ang le?

Mihring hi kan mak khawp a, kan sel leh mai tur hruaitu kan thlang chhuak fo mai. Dan ang taka rorel lo kan dem em em laiin, dan ang taka thil ti ṭhin lah khirh kan ti em em tho va; kawng engkimah dem tur kan zawng a ang lek lek. Ih e, kan bai liam chhanah ṭhenawmpa puh kan tum fo niin a lang. Eng pawh ni sela, kan hma hunah hian êng a awm ngei beisei ila, beiseina hloh tawh chinah chuan nun nawmna a awm lo tih hriain, beidawn loh i zir phawt teh ang u hmiang.

Ka nu’n min vuak avangin ka ṭap ṭhin a, min vuak chhan ka hriat hnuah erawh ka lawm hle thung.

- Amawia Ralte