Written by
- Vidpuia Hrahsel
RIMAWIIN RILRU A HNEH DAN LEH HLA THLUK ṬHA PAWIMAWHNA
Rimawi tluka mihring rilru hneh thei leh khawih danglam thei hi a awm âwm lo ve. Rimawi hian mihringte nunah hmun pawimawh a chang a, rimawi tel lo chuan hringnun hi a khawhar awm mang e.
Dr. Laltluangliana Khiangte Lehkhabu 'Thu leh Hla Thlitfimna Lam' tihah heti hian a inziak a, A tirah thu a awm a, thu chu Pathian hnena mi a ni a, thu chu sawi a ni a, a sawi chhuahna ṭawngkam chu a fan deuh emaw, thlûk a nei emaw a lo nih chuan, 'hla', tih a lo ni a. Hla chu chham emaw sak a lo ni leh ta a, chuvang chu a nimahna, 'thu chu hla a ni a, hla chu thu a ni', an lo tih tak fo ni.
Siamtu'n khawvel a siam tirhin thu in a siam a, thu leh hla khawvelah kan lo cheng ta a ni. Siamtu'n a duh taka a siam, mihringte zingah a ropuina tilang turin leh khawvel khawhar tak mai chu nungcha hram thiam chi tinreng te, ramsate chu rimawi hran nei ṭheuhin a siam a, a anpui mihringteah thu leh hla tui mi, an mihringpuite khawharna chhawk tur ziakfung chawi thiamte a din a. Anniin Pathian hnen aṭanga an dawn an thiamna te an pho chhuak ṭhin a, keinin an thiamna chhawr ṭangkaiin kan lunglenna te, kan lungngaihna te hnemin thu leh hla khawvelah kan in chawm tawn ṭhin a nih ber mai hi.
Rimawi hian thu a kan sawifiah thiam loh te hi hla hmangin min fiah tir ṭhin. Hla hian mihring rilru a hneh em em a, ngaihtuahna kal bing tirtu, kan rilru a min chen tirtu a ni. Mihring khawharna hnem a, rimawi tel lo chuan kan tlei zo ṭhin lo. Hla hi zawng, chham a nuam a, 'Hla nge nge', tiin Pu J. Malsawma (p. 1933) chuan hla hlutna leh nghawng a neih thui dan thiam takin Zo-zia (2000) ah khan a lo au chhuah pui tawh a. A thuziak dang dangah pawh hla hi a lo thlir thui hle a ni.
Rev Thansiama chuan 'Hla leh a lo pianna chanchin' tih bu-ah, 'Hla kan tih chu Thu thluk nei satliah mai a ni lo. Thu kalhmang neia siam, thluk pawh a nei a ni. A thluk awm lo pawhin hla chu hla a ni tho. Leilung thil leh van boruak leh mihring lungphu te aṭanga siam a ni a. Mihring aṭanga luang chhuak a ni, tiin a lo ziak daih tawh a ni. Fam Pu Vankhama khan Mizoram hi Rimawi Ram tiin a thu leh hla in he kan ram hi a lo chham tawh a,
'Hram thiam va tin leh
siahthing zar bawm,
Ram awih thiamte’n
nilen zai lo sa.'
Kan ram nuam tak chu, siamtu duan hram thiam chungleng savaten thing tin bawmin, min awi a. An rimawiin mihringte min awi a, kan ram riangte khawhar tak tur, an rimawi vangin kan hlimin, kan lawmna tikimtu te an nihzia a pholang chiang hle a ni. Hla phuahtu chuan 'Zingah Sava ten Pathian an fak a,' a tih ang khan, khawvela cheng mihringte leh nungchate hian kan khawvel hi rimawiin kan fan a, rimawi tel lo chuan kan hringnun hi a mawi thei lo a ni. Rimawi ram tih meuhin fam Pu Vankhama khan kan Zoram a fak a, rimawi hian kan nunah hmun pawimawh a chang a, nungcha tinrengten kan ram reh tak mai tur chu, an hram thiam hmangin an awi a, mihringteah hlimna min pe a ni. Rimawi hian mihringte min chawk phur a, rimawi hi Pathian aṭanga mihringte dawn malsawmna a ni. Hla hian mihring rilru a kaihruai a, hla thlûk hi a thu piah lama a mawina pakhat a ni bawk. Hla thlûk hian hla a ti chawikang a, a ti mawi a, hla thlûk nalh tak chuan kan rilruah a thlûk a cham tir a. Lunglen a kaitho a, a hla ngaithlatuah thu tam tak a sawi thei a ni.
Pu H.Laldinmawia Lehkhabu 'Literature Lamtluang' (p.138) ah chuan Hla hi sentence kim biai leh thu zawmna (conjunction) kim biaia rem a ni lo fo tiin a lo ziak a. Ni e, hla phuahtute hian, hla tawi tak tak hmangin, chhumbung deuh deuhin phuah mahse, kimchang tak leh hla awmzia hmangin an kaitawi fo ṭhin. Amaherawhchu, kan thinlung ngaihtuahnaah a inzawm tir tlat thung lawi si.
Hla hian thil a ti thei a, thu tawi tak hmangin phuah mahse, a thlûk a ṭhat a, chham nuam tak a nih chuan kan thinlungah a cham tir a, a zûnah kan uai delh delh a, rimawi mawi tâk hmangin, min awi tlei fo ṭhin. Hlaah hian a thunawn hi a thupui (central idea) kengtu ni ṭhin mahse, a hla châng danga uar lehzuala a sawina hian a ti ropui ṭhin tiin Pu H. Laldinmawia hian a lo ziak a. Hla phuahtute hi zawng, tawi fel fai takin an phuah a, a sawi tum zawng zawng kha a hla tlar tawi tak takah hriatthiam theih turin a pho chhuak thei ṭhin a, awlsam takin rilru a fanin min hneh awl bik riau hian a hriat.
Hla hian kan rilruah bu a khuar a, kan rilru-ah a riak reng a, rimawi hmangin kan sa a, nun khawhar a va hnem chiang em! Hla ṭha leh zirtirna nei ṭha chu in hmuh chhuah nan a hman theih a, hringnun a kaihruai hneh hle.
Sam phuahtu hian 'Engkim thaw thei tawh phawt chuan Lalpa chu fak rawh se' a lo ti a, Lalpa fak tur zia kan ni tih a chiang hle mai. Thu a siam a, a ropuina lan tir turin mihringah theihna a pe a, hla a lo piang a, keinin kan tih tur chu amah fak a zai hi a ni. WS Landor chuan 'Rimawi hi Pathian pek a ni a. Van lam thil mawi thiamna leilung tana pek awm chhun, leiin a thiamna vana a ken tur awm chhun a ni' a lo ti nia.
Pathian min pek rimawi hi van aṭanga thiamna kan dawn a ni a, kan thiamna hmangin, khawvel kan awi ang a. Siamtu'n thuin khawvel a siam a, ama anpuia siam hring miteah thiamna leh theihna a pek hmangin thu leh hla phuah mi a din a. Rimawi tum thiamte hi fak loh chi an ni lo, theihna min pek kan (talent) hmangin kan in chawm tawn a, rimawi tinreng te nena amah faka zai ho a, in chhawn tawn a, he khawvel timawi a, rimawi tak chhuah turin i inbuatsaih zel ang u.