Written by
- Lalthangfala Sailo

RU SUH

Rukrute hi Mizo Kristian an pianthar ruih ruih hma khan nge an tam a, piangthar an tam hnu hian?
Mizo hi rûk ru ngai lo hnam kan ni ṭhin. Rukruk hi Mizovin thiang lovah kan ngai ṭhin. Tun hma 1966 hma lam kha chuan, rukru hi Mizoramah an awm miah lo ti ila, kan uar lutuk a ni lem awm lo ve. Rukrute chu vantlangin an endawng a, an chhungkuain nupui pasal zawn kawngah pawh an hnawng duh hle. Mizo Kristian piangthar tam hnu hian, he Mizo ze ṭha tak hi a reh ta em ni le aw!

Tun hma khan Mizote hi lo nei mi deuh vek kan ni ṭhin. Lal lallai khan lo neih tur ram chu, Lal leh upa in an ṭheh ṭhin. Tunah hian ram ṭheh tur reltute chu Village Council (VC) an ni ta thung. Ram kha lal leh upate khan an duat ṭhin hle. Ṭha takin an humhalh a, an thu pawh mipuiin an zawm ṭha viau ṭhin. Ram kangte chu mipuiin an ṭhelh ṭhin a, ahmei apain theihtawp tak meuhin ram kang an ṭhelh ṭhin. Ram tikangtu chuan, a tikang lui a nih chuan, lal leh upate’n cheng sawmli (Rs 40) leh salam (vawkpui emaw Rs 5 emaw) an chawitir ṭhin. Hei bakah hian, khaw hualin km. khat vela zau ramngaw an humhalh tlat a; chu chu “safety reserve” an vuah. Khawhual vela ramngaw an humhalh hi an duat em em a, thing kih mai mai an phal lo. Thingkung ṭha kit ru an awm chuan cheng sawm leh salam an chawitir.

Hei bakah hian châk lakna tur “Mauhâk” an nei leh a. Hei hi “mau huan” tia hrilhfiah theih a ni mai awm e. Khaw hnaia mau hmun chu, an humhalh ṭhin a, chu chu Mauhak chu a ni. Khawtlang châk lakna tur a nih vanga humhalh an ni. Mauhaka mau hi, in sak nan emaw, huan hung nan emawa hman tur a nih chuan; khuaa mi tu pawhin an sat thei. Lal hnenah dil a ngai lo. Mautuai erawh chu tuma'n an khawrh tur a ni lo. An khawrh chuan cheng sawm leh salam lal leh upate’n an chawitir thei. 

Thlawhhma lam ve thung :- Lal leh upate'n ram an ṭheh ṭhin tih kan sawi tawh kha - tun hma khan mitin deuh thaw kha lo nei mi an ni. Lo-vah hian buh leh bal leh thlai tinreng bakah; vaimim, fanghma, dawnfawh, hmazil leh pangpar lamin an ching. Hmuhnawm tak mai a ni. Heng lovah te hian zinkawng a kaltlang reh ruah ṭhin. Mahse khualzin mi lo va kaltlangte chuan tuma thlai leh fanghma no tak ngial pawh an ru ngai lo. Fanghmate chu pum hnih khat chhawlhal hnem tur erawh an ei thiang; mahse an hawn tur a ni lo. An hawn chuan rukru an ni a, chawitir theih an ni. Ruk ru ngai lo hnam kan nih vangin tuma'n engmah an ru duh lo.

Hei lo pawh hi, buh seng hunah chuan buh an seng zawh hma chu, buh chu thlamah an khung mai a. Fasuar nei chuan, an buh sengsa ṭhenkhat chu fasuarah an chíl a, hrui-ah an dah vum thur ṭhin. Buh an seng zawh chuan an chíl a, an buh chil faisa chu vawi khatah in an thlen vek thei lo. Thlámah an khung a, ram hla deuh neih kum chuan, kawng chanve velah chhêk in an sa a, chhêk inah chuan buh chu an han chhêk phawt a, chuta aṭang chuan inah an phur thleng chauh ṭhin. Kum chanve, June thla thleng thlengin rama buh riah chu a ṭul fo. Tumahin buh chhêk ina an dah chu an ru ngai lo.

Tun hma lalte lal laia Mizo rinawmzia kha sawiin a siak lo. Lal bân hnuah pawh kum 1966 thleng, rambuai hma zawng kha chuan Mizo mipuite kha, rinawm tak an ni. Ruk an ru ngai lo. Lal lal lai khan ramhnuaiah khan túm te, meihle te, thangtungte leh hruitung, hruipui, thilthek etc. an tam ṭhin. Heng zawng zawng hi hmanrua leh in châkahte chuan lak phal vek an ni a. Châk lak nana an kih chuan a zik pawh an kheh nghal ṭhin. Mahse chak lak vang ni lova, a zik a hranpaa khawrh leh kheh chu lei chawi theihna a ni. Lei chawi theihna a nih vang ni lovin, thil dik lo a nih vangin, Mizo pa chuan hruizikte chu a kheh ru duh ngai lo. 

Ram leh khawtlang phal loh thil, danin a phal loh thilte kha, mimal thil pawh, phal loh a nih vang leh lei chawi hlauh vang ni lovin, Mizote khan, an rinawm vang zawkin, ruk an ruin, pawi an khawih ngai lo. 

Tunlai ve thung :- Kristian piangthar Mizorama an tam em em hnu leh Bible-a thupek lar em em “Ru Suh” tih kan hriat huai huai hnu, tunah hian Mizorama Mizote hian ruk kan ru ngai lo nge rukruk kan ching ta em em zawk? Tunah hian kan awm loh hlek chuan, uluk takin kan kawngkharte kan kalh ber bur a, kan him lo ta riau mai. Inkhawm hlante, Krimas leh kumthar ruai ṭheh hlante hian, vengah mipui kan reh deuh lai changin mi ṭhenkhat an lo hmanhlel a, mi in an rawk fo ta mai. Zan reh hnua mi ṭhenkhat chhuakvakte chuan mi in bula motor-te leh thil dang an rawk fo ṭhin. Zana Pathian thuhriltu lem changa rukruk tum ran si te pawh an awm ta nual.

In lam chu sawi loh, ram lamah phei chuan huan neitute huan thlai leh buh leh balte hi a him lo hle ta mai a. Mi kuhva kung kita a zik kheh te, mi banhla a ruka tuk te, mi huan mautuai khawrh ruk te, mi ser lawh rukte leh huanthlai dang reng reng inruksakte hi Kristiante hian an ching ta hle. Aizawl leh a chhehvelah hian tu huan mah hi a him ta lo a ni ang.

Pu J Malsawma’n “Kan Mizia” tih a ziak khan Kristian ram rukruk tualthah etc. awm lohna ram ni awm tak kan nih laia “Thinlung sufai si lova puan chang ti varte kan ni e” a tih kha, tunlai Mizo Kristian piangtharte zingah hian a thleng ta em ni le?
Ṭhenkhat chuan Mizorama hmanlai aṭanga Mizo awm ṭhinte hi chu an la rinawm rengin an hria. Mahse kan unaute kan tih khawchhak lam aṭang leh hmar lam aṭanga lo pem lutte hian heng thil ṭha lo rukrukte leh zu zawrhte hi an rawn pem luhpuiin an sawi a. A dik mai thei a ni.

A engapawh chu lo ni ta se, Mizo hnam rinawm leh ruk ru ngai lo hnam ni ṭhin kha, tunah hian zawng - hnam rinawm lo, rukruk ching hnam hnial rual lohvin kan ni ta. Sorkar chauh ni loin heng thil ṭha lo hi kohhran leh NGO-te pawh hian siamṭhat leh tumin tihtak meuhvin bei ila, eng emaw chen chu kan hlawhtling ngei ngei ang. “Ru suh” tih hi Mizotehian thinlungin vawng tlat ila kan nunah I lanchhuahtir ṭheuh ang u. Rukruk lo ching ṭhinte pawhin sim tum vek se la, kan ram hi ram nuam leh ram dang mi hmuh pawha entawn tlakah siam turin kan vaiin I ṭangrual ang u.