Written by
- M Lalmanzuala
KUM 2019 - 2020 CHHUNGA SEDP SUM HMAN DAN
Kan sawrkarin, SEDP hnuaia kum 2019-2020 chhunga an pawisa hman chu vaibelchhe 561.63 a ni. An lo ruahman lawk vaibelchhe 750 chu an pha lo a ni.
Vaibelchhe 561.63 an hman zingah hian, Chief Minister chanpual PWD tan nuai 15,000, GAD nuai 1200, Planning and Programme Implimentation: nuai 1200, Horticulture: nuai 430, a vaiin nuai 17,000 vel a ni.
Hei baka pawisa dawng/ hmang tam deuhte chu:
UD&PA: Nuai 7,000.
School Education: Nuai 5,000.
Power and Electricity: Nuai 2,800.
Sports & Youth Services: Nuai 1,500
Labour & Employment: Nuai 1,300.
Home: Nuai 1,000.
Agriculture: Nuai 570.
Vety: Nuai 520.
Health: Nuai 180.
Heta ṭanga thil lo lang chiang ta chu, Chief Minister hian pawisa hman theih zawng zawng, vaibelchhe 561.63-ah hian, hmun thuma ṭhena hmun khat dawn lai, vaibelchhe 170 zetin a invulh a. Department lian pangngai, UDPA, School Education, Power and Electricity, bakah chuan, Department te ber pawla ngaih ṭhin, a fapa chuama mi tam takina an ngaih, ṭhenkhat erawh chuan a duh ang ang a pek theih avanga kaihbû-a hmang theitu ni-a an ngaih enkawl lai, Sports and Youth Services a vulh ve leh thung a. Department lian leh pawimawh pangngai ṭhin, Agriculture te, Vety te, Health te chu he department-ina a hmuh hmun thuma ṭhena hmun khat vel lek lek chauh an sih chhuah ta a ni.
Heng aṭang hian, zawhna ṭhenkhat a rawn awm nghal nual mai a. SEDP hi inthlan lai khan tuna kan sawrkar lai Party MNF inzawrhna pawimawh ber, chhungkaw tin nuai thum pek an intiamna a ni. Mahse, tuna pawisa an hmanna tam ber hi kawng siam leh in sak hnate an ni deuh ber a. Henga hlawkna hmutute chu contractor-te an ni mai a. Chutiang contractor chhungte lo chuan, heng pawisa tam takah hian chan an nei lo niin a lang; an tih chhan nen a inpersan hle tihna a ni.
Kan Mizo ṭawng mawi, “sem sem dam dam, ei bil thi thi” kan tih ṭhin chu kan pu berina heti zozai pawisa tam tham tak, a pumhmawmna lamah hian a tibo a ni ta ber a. Kan hnam thuvawn hlu tak a tibo ta tihna a ni ang. Hei hian kan ram leh hnam kal zel dan turah khua a tithim hle.
Hemi kaihhnawiha tunlai thila sawi hlawh tak chu, kan Chief Minister-ina CSS te pawh pen theih loh a nih thu te, State Budget-a Department hrang hrangina ruahmanna an siam fel tawh te pawh, tihdanglam mai mai theih loh anga a sawi hi a ni. Hei hian sawrkar budget kalphunga bet ve tlat, Reappropriation tih te, Supplementary Demand tih te hi awmze nei lo tlukah a chhuah tihna a ni a, a zia lo viau a ni.
Chu bakah CSS an dawn tawh te chu, an hman loh chuan, ‘lapse’ mai thei, tun hnua pawisa an pek duh tawh loh mai theih thua vauna te pawh a dawng ṭhin ni hialin a sawi a ni. Kan Rajya Sabha MP thar, Pu Vanlalvena khan, MNF-ina kum 20 chhung Independence a sualna kha, International Politics a ni a. Khatianga International Politics lo khel tawh ṭhin kan CM hi chuan, National level-a awm an nih avanga India rama state dang Chief Minister-te chu angkhata ngai loin a hnuai en zawk niin a sawi a. Chutiang khawpa CM ropui kan neih chu, eng vanga Central sawrkara Minister pakhat ve maiina a rawn vau fo chhan tur chu hriatthiam a har khawp mai.
A reng thu-ah, pawh pen theih loh a tih hi, mak tak mai a ni a. Tuna pawisa an hman loh chuan, a leh pek atan vauna an tâwk a tih chhan ber, Mizoram State Sports Council [MSSC] hnuaia nuai 825 an hman zingah hian, a chanve aia tam nuai 479 chu SEDP aṭanga an pawh pen a ni leh lawi si! MSSC hnuaia hna pek, Serchhip Leisekawt Field siamna atana nuai 155 pawh, SEDP sum aṭanga pek a ni. North Vanlaiphai Field-a pavilion sakna nuai 47.61 pawh SEDP aṭang thova hman a ni.
Hripui leng chu ṭâmpuiin a zui ṭhin tih hre chunga ei leh bara intodelh nana kan hmalaknate ṭha tawk lo kan tih laia, chutiang lama ṭangkaina nei miah lo khelmual tihhmasawnna lam ngaih pawimawh taka kan han nei leh daih te hi a mak a. Chu bâkah chutiang tihna lama an lo hausak thûr thûr thutna hmanrua, Restricted Tender, a hmutu tur hre sa-a hna inpek bawk an han leklam ngam leh te hi a mak lehzual a. A hmutu ni-a hlawkpui em emtu khan a petu pawhin a hlawkpui em em bawk tih hriain a zawngchhang ta zel ni ber awm a ni.
Khua hi an hmu tawh lo va, khua an hmuh loh zel nana kawng hawnsaktu kan tam zel bawk a ni e. Sawrkar hnathawkte hlawh pûksak hial khawpa pawisa indaih lova an insawi laia hetiang thil an ti hi a inhmeh lo viau bawk.
Kan pu berin “pawh pen theih loh” thu “bible thu pakhat mah tihdanglam theih loh” tih ang maia ring tak leh chang tak maia a’n sawi fak fak mai hi hriatthiam a harsa lehzual a. Ram leh hnam hmasawn nan leh miretheite dawm kan nana budget pawisa vaibelchhe sang tam kan neih te hi chutiang tih nana hman awm mang lo a, anmahni intihhausak nan leh intihropui nana an pawh pen pawp pawp fo a ni zawk a. Engtin nge maw hetiang thu te hi hniak phawi lo leka an sawi fo ngamna chhan hi thil mak a ni.
SEDP pawisa nuai thum hmuh beisei vanga vote-tute zingah khan, thinrim nachang hria engzat nge awm ang le? Kan pute hian, chawmhlawm, sawngnawi ti tiha min awmtirna hi a rei tawh em a. Eng emaw ti kawng kawnga an ṭanpuina hmuh beisei mai bak chu awm ngaihna hre lo kan tam luat tawhna lamah hian kan ngawi ṭhup mai tihna a ni ber tawh em? Flagship Programme hmanna lama chan alawi nei ve mang lo Department Minister-te pawh hi an ngawi tlawk tlawk mai tihna em ni ang?
Hetiang thil awm ringawt pawh hi a pawi a, a huatthlala tehlul nen tun kum 50 chhung vela kan kalphung nena inzawm tlat a nih hi ngaihtuahna tithuitu tak chu a ni. Chawmhlawm, kutdawh ti tiha awm, corruption hluarna ber, natna ṭihbaiawm pui pui cancer, HIV/AIDS, thisensang, zunthlum, Hepatitis tena a bawm nasat ber, chuti chunga zah nachang hriat ahneka a intichangkang leh intlakral zawnga khawsa reng, chuvanga central sawrkarina a ngaihnep ber state nih hi.
Hetiang dinhmuna min dintirtu langsar ber pahnihte chu dawt sawi leh dawt sawi sawi mam hmanraw hmanga hotu lû nihna inchhâwk zak zak ṭhinte hi an ni. Hetiang mi thlang ṭhintu mipuite mawhphurhna pawh a dang chuang lo.
Eng tikah tak ṭhangharh ang i maw?