Written by
- H Lalthanpuia Director of Agriculture (R&E) Rtd
MIZORAM EI LEH BAR ZINKAWNG
Hman ni deuh khan Pu C.Lalniliana article ṭha tak kan chhiar a. Ani hi ka hma chiaha Agriculture (R&E)Director, a pension hmun ruak ka luah ve tak kha a ni. Ka senior leh ka entawn ṭhin a ni a, ṭhian ṭhenkhatten min phut fiam ve bawk nen, Pu Nia article kha umzuiin ka rawn ziak ve a ni.
Buh leh thlai thar chhuak tura Mizote hnathawh dan hi vawiin thleng hian a la lungawithlak lo a. Kan sawrkar kal tawh leh tuna kan hrawn mek pawh hian tun hi min thlenpui chu a ni a, ṭhangthar khawvel tukverh dak chhuak pha leh khaw eng thlir phakho hian kawng dang tam taka hma an sawn tawh tehlul vei nen engatinge Agriculture lamah hian kan hniam em em reng bik mai le? Agricuture leh ṭhalaite suih zawm thiam hruaitu kan va mamawh em!
Pu Nia'n 'changdawl' a tih kha kei chuan 'terrace' ka ti ang a, 'tuklawr lo' a tih pawh kha 'tlangram lo' tiin ka'n sawi ang e. Kan buh leh thlai chinna leilet leh tlangram lo te hi an thar hlawk lo em em mai a, tihdan dik leh ṭha zawk hmangin i enkawl ve tawh ang u hmiang tih hi ka rawt duh chu a ni. Kan tlangram lote hi chu mi ram nen khaikhin thu a cheng lo va, kan leilet buh lehzel mi ram aia a thar hlawk lo lutuk hi a chhan kan hriat a kan tih danglam a ngai a nih hi.
Mizoram hi Tropic of Cancer-in a paltlang kan ni a, buh thar ṭha vantlang tur ram kan ni. Keini aia hmar lam zawk Temparate zone-ah buh a thar hlawk a, chutiang zone-a awm Japan ram te chu kan tluk pha lo sa hrim hrim a. Chutih rualin keini aia chhim lama awm equator hnaih zawk Andhra Pradesh state pawh buh thar hlawkah kan tluk lo.
Kan leilet buh thar hlawk loh chhan ber pakhat chu ṭawihdur leiṭha (organic manure) tlakchham vang a ni. Tlangram lo neihah pawh rampui/ ramchang kan duh ṭhin chhan chu ram leng uah chuan ṭawihdur leiṭha a lo tam tawh ṭhin avanga buh leh thlai an thar ṭhat ṭhin vang a ni.
Kan pi leh pute khan buh leh thlaiah leiṭha an pe ngai lo va, lei ṭhatna awm sa kha an duhtawk mai ṭhin. Tunlaiah pawh hian buh leh thlaia ṭawihdur leiṭha pek nachang hria chu mi tlemte chauh an ni; chutiang mite erawh chuan an zawngchhang ṭhin. Tun hma deuh khan Sihphir hovin fertilizer hman nachang an hria a, an ṭhatpui phawt hnuah fertilizer ngawt chu a lo ṭha rei hauh lo mai a, an huan lei an ti khawlo zo ta a, thlai a ṭha thei ta lo.
Tunah bawngpui an vulh nasat tak hnu erawh hi chuan bawngek leiṭha hmang ṭangkaiin a tawk chauha fertilizer nen ṭang kawpin thlai an thar ṭha leh ta. Hman deuhah khan fertilizer hman hi hlauhawm ni awma sawi a awm a, a pawi hle. Fertilizer leh plant protection chemicals an ngaihpawlh em maw ni tehreng ni. Thlai chaw leh thlai ral dona hlo tur chu thil hrang daih an ni a, ngaihpawlh hauh loh tur a ni.
Amaherawhchu, hman sual theih an nih ve ve avang erawh chuan fimkhur tur a ni. Thlai venna rannung thahna hlo tura sangha, sava, sazu (zupawl) leh chakai hraitute hi chuan an mawlzia an tarlang mai chauh a ni.
Tin, buhṭiak phunte hi an upa lutuk tur a ni lo va, thla khat dawn dawna upa kan phun ṭhin hi a ṭha lo. Buhṭiak chang nei tawh phei chu phun hauh loh tur a ni. Tunlaia System of Rice Intensification (SRI) method phei hi chuan buhṭiak ni 10 (sawm) vela upa chauh a sawi mawi a, buhṭiak naupang phun chuan a hnah ṭhuai chhum a ngai lo va, hliampui an tuar ve lo.
Leilet buh tui chimtir hi a ṭul kher lo bawk - buhin tui chim an haw lo tih mai chauh a ni. Tlangram lova hlo thlawh paha buh bul rih vur ang bawk hian leilet buh pawhin hlo thlawh paha lei rih vur an ngeih a, buh vui hmin dawnah phei chuan tui chimtir tawh loh tur a ni. Leilet hnim/hlo control-na atana tui tihtlin/chimtir hi a finthlak lem lo.
Kan ramah hian phaizawl kan ngah lo va, kan neih chhunte pawh an awmna a ualau vak lo nen, terrace uar tur kan ni. Pu Nia'n terrace siam theih ram remchang kan neih tamzia min hrilh tawh ang khan terrace siam dan dika siamin kan hman rim dak hunah Green manuring hmangin a lei kan titui ṭha leh zel ang a; Exodus 23:1&2a kum 7 (sarih)na zela ram dahawl (fallowing) tur a tih hi Green manuring tihna atan hman hlauh mai tur a ni.
Kan leilet leh terrace chu bial zim te tea ṭhenin kum tin bial khat zelah a indawtin Green manuring hi a tih theih bawk. Terrace-ah chuan buh ching uar ila, buh kungte hi tui chimtir reng kher a ngai lo va, tlangram lo ang bawkin eng vangin nge van ruahtui chawmin terrace-ah pawh buh kan seng loh tehlul ang?
Sawhthing pawh hi terrace-ah ngei scientific method-in ching ila kan zawngchhang khawp ang. Sawrkarin bansan tura min hruai a tum vang mai ni lovin keimahni duh thu ngeiin tlangram lo neih hi chu kan bansan mai ang.