Zirtirtu chu mamawh tak kan ni
November 8, 2017-a Vanglaini-a Pu P.L. Liandinga thu ziah chungchanga thil awmzia ka sawifiahna November 9, 2017-ami November 15, 2017, Vanglaini-a a rawn chhanletna chu uluk takin ka lo bih a; chhiar a nuamin a finthlak kher mai! Chubakah kei engmah tham ni lo hi min hriatchian phah ve ta deuh dawn nite' n a hriat theih deuh roh a; chutih rualin min vawrh lar phah phian ta nite pawhin ka'n hre tel deuh roh bawk nen, a lawmawm takzetin ka hria.
Amah Pu PLA tih dan takah han ngawihsan ve tawh mai awm tak a nih laiin ṭhenkhatin "A chhanletna te kha a dik vek a ni ang, an ngawi vang vang mai!" an tih ve mai thei dawn awma a lan avang leh, inhaw tawn miah lova Zoram hmasawnna tur ngaihtuahhona atana hun ṭha a nih pah fawma a lan avangin ka'n pau ve leh hlek dawn teh ang. Huatthuah a la em lovang chu maw!
1. Pu PL.A. thuziakah khan zirtirtute a tihmualpho nia a lan theihna lai ka hmuh dan chu "Zirtirtu khawpuia inekbeng" a tih leh "Sikul ṭhenkhata zirtirtu hlira khat nuai nuai"' ni anga a tarlan khan zirtirtute chu awmze nei lo, ran vulh enkawl ngai loh, mahni duh dan dana tal ṭhin niawm taka a lantir theihna lai a awm avangin mi pangngai tan chuan a hmuh thiam theih mai a; chuvangin, ka rawn thai lang a ni e.
Tin, School Education Director & staff leh Department changtu Minister a tihmualpho theihna lai nia lang pawh-khing tarlan bakah khian; MR Bill, GPF, MDM, ACR, Aikal lak, Training & lehkha bo tih chungchang dik zik tluak si lo a tarlante kha ngun taka thlirin Directorate of School Education leh School Education Deptt pumpui chu awmze nei lo, administration mumal lo taka kal mai mai ni awm taka a lantir theihna lai a awm avangin inmualphona chi khat leh a chhuan chhe zawnga inpuhna anga lang thei lai nia ka hmuh ve dan ka tarlanna a ni e.
2. Zirtirtu neih loh hi Mizoramah sorkar awmphung lar tak ni lovin zirtirtu indaih loh avanga duhthusama tam zirtirtu neih a nih loh vang leh, a nih tur anga zirtirtu sem rual theih a nih loh vang zawk niin a lang. Tin, 'khawpuia in ekbeng' a tih fo hi dik thuak awma a lan laiin Zokhaw lam aiin khawpuiah sikul naupang an tam zawk tlangpui a, zirtirtu pawh an tam zawk lo thei lo nia a lan avangin 'in ekbeng' anga ngaih a awl phian niin a lang. Mawl ve hle mah ila fashion awmzia chu ka hre ve tawk tawk a; incheina tak tak a sawi lo a ni tih pawh ka hre ve nangiang mai! Mahse, School Education Department tihdan phung hrim hrim anga a lantir theihna lai tak kha a nih lohzia tarlan ka tumna mai chauh a ni e.
3. Pu PLA hi ka ngaisang a, mi lar leh pa rawn tlak, Mizo hnam tana rohlu tling a nih avangin ṭawngkam uchuak leh ngaihawm lo thei ang chia in ralsai lovin thurawn ṭha tak hotute hnenah ziakin felfai takin thlen zawk ta se 'lipuia hreifang tla' ang ngawt chuan a pil bo lovang tih kei chuan ka la ring fan a ni.
Amah hi a inhmu hniam mah mah emaw ni chu aw? Sorkar hotute thurawn pek awmze nei lo tur hulhual anga a ngaihtuah hi a dik tawk lo niin a lang. Kei mimawl zawk paw'n amah thurawn pein 'zirtirtu' a la mamawh ve thozia te ka'n hrilh ve a, awmzia a nei ve mek chu a nih hi mawle! A ṭawngkam hman uchuakna lai pawh a rawn man nalh phah a; a insiamṭhat phah ngei a rinawma.
A thil tarlan dik tawk lote kha RTI Act, 2005 hmangin dik taka tarlang thei turin information dil chhuak hmasa se, tuman an hnial a rinawm lo. Zoram puma zirtirtu leh zirlai awm zat pawh RTI hmangin a hriat theih vek a, tunah pawh dil chhuah a la tlai chuang lo tih a hriat tho ka ring.
Zirtirtu inkhai rual lo nge sawi a tum ber a; zirtirtu indaih lo tih hi a thuziak ka bih vang vang khan ka hrethiam chiah lova, 'zirtirtu inkhairual lo' chungchang ni berin a lang a, a dik emaw Ka hre chiah lo. A dik lo a nih chuan min lo hrethiam hram se.
RTE Act, 2009-in a sawi danin Pupil Teacher Ratio (PTR) awm dan tur a sawi hi lo thlir phawt teh ang.
v Requirement of additional teachers to maintain PTR -
At primary level
v Admitted children Up to 60 -Two
v Between 61 to 90 - Three
v Between 91 to 120 - Four
v Between 121 to 200 - Five
v Above 150 - 5 teachers + one Head teacher
v Above 200 - Pupil-Teacher Ratio 1:40
(excluding Headteacher)
At upper Upper primary level
(1) At least one teacher per class so that class there shall be at
least one teacher each for-
(i) Science and Mathematics; (ii) Social Studies;
(iii) Languages.
(2) At least one teacher for every thirty-five children.
(3) Where admission of children is above one hundred-
(i) a full time head-teacher;
(ii) part time instructors for-
(A) Art Education;(B) Health and Physical Education;
(C) Work Education.
(See-i.pdf MHRD)
Zokhaw lam a ni emaw, khawpui lam a ni emaw, RTE Act, 2009-in zirlai awm zat mila zirtirtu awm tur zat leh subject teacher, Headmaster etc. awmdan tur a phut leh bituk ang khi sorkar hian a zawm thei lo tih chu kan hre tlang theuh awm e.
Hman kumah tawh khan Aizawl khawpui atangin zirtirtu Zokhaw lamah semrual vak a ni tawh a; khami tum khan kum khat tlin hmain Aizawl khawpuiah bawk an lo lut khawmleh hman deuh vek nia sawi a awm. Chutiang chu ni tak tak ta se tutenge lut khawmleh tura hotute nawr tang tang thintute chu ni ang? Tute mawh ber chu nge ni ta ang le? Ngaihtuah thiam har tak niin a lang.
Tunah pawh hian RTE Act, 2009-in a phut ang khian sorkarin hma han la tak tak ta se, tha tileh tak tak lo, sorkar dem ringawt tuma chiauhiar leh an tam viau lo'ng maw? Mahni chhung hnaivaite khawpuia lut leh tura bei ṭang ṭang pawl an tam leh viau ang em? tih chu beng sika ngaihtuah tham a tling awm e.
Engpawhnise, Human Resoourse Development lam khawih hi zawng thil awl ai a ni lo tih chu kan tarlan tak aṭang khian a chiang hle a, 'pal ban' phun sawn tawp ang ringawt hi chu a ni ve thei lo tih a chiang thawkhat hle awm e.
Chuvangin, Zoram siam ṭha turin mitinte kan pawimawh dan a inang vek tih hriain inhmu sakhi mai lovin, ṭangrual sauh sauh ila kan hlawk tlang zawk ngeiin a rinawm.
- Dr. C. Lalrampana