Written by
- Rev. Lalhleia
FG&CC; Serchhip
COVID 19 SULHNU LEH BULLYING
Bible-in mihring rilru put hmang a sawi dân ngaihtuah hi chuan, ‘he ti ém êm hi a ni mãw mihring rilru chu lo ni’ tih mai awl tak a ni. Mihring sualzîa chu nasa tak a ni, a rilru suangtuahzia reng reng chu sual hlir a ni (Gen. 6:5); an sual em avangin leiah mihring a lo siam ve pawh chu a inchhir a, rilru nat nân a hmang hîal a (Gen.6:6); mihring ngaihtuahna chu kan naupan tét aṭanga sual a ni a (Gen.8:21).
Chutiang nisi chu Lalpa hian a siam mihringte a ring tlat mai pawh hi Joba pawh hian mak a ti ni ngéi tur a ni (Joba 7:17). Chuvang a ni ang, Zawlnei pawh hian ‘mihring thinlung chu bumhmâng ber, chhe láilet dèr’ a ni a, tuin nge hrethiam thei ang? (Jer.17:9) a lo tih ni. Kan pawn lam lan dan te, kan thil sawi chhuah leh kan rilru put hmang hi kan thinlung aṭanga lo chhuak a nih avangin ven ṭhat hi kan tih mak mawh a ni ang (Thuf. 4:23).
Engnge bullying chû?: Ngam zâwng tihduhdah, tihṭhaih, theihna leh chakna hmansual, mi dang tina zâwnga ṭawngkam leh tha thawha chhaih, mi an dinhmun avanga heng- retheih avang te, taksa chawrche leh thau lutuk avang te a an nihna nen hmehbela chhaih nawmnah leh tihduhdah an tawh ang chi hi a ni (Oxford Advanced Learner’s Dictionary).
Bullying hrim hrim hi chu kan pi leh pute aṭang tawhin a awm ṭhin ngei ang. Kan ṭawngkam hman fo- hmeithai fâ mai mai, michhe daikil kâra mi, sâwn leh nghãl, hmeichhia tê tê si, mirethei leh mihausa kar, tlângchil, khua aṭanga hnawh chhuah etc ang te hi bullying kaihhnawih chu a ni vek mai.
Intihduhdah dona (anti bullying movement): Bullying chungchanga inzirtirna leh a invenna siam tura khawvel a ṭhanharhna hi a la rei bik vak lo. Canada-ah 'National Bullying Prevention Week' chu kum 2000 khan social activist lar tak, Bill Belsey kaihhruainain an hmang ṭan a. United Kingdom chuan 'The charity Act against Bullying' chu kum 2003 khan an siam a, USA-in kum 2006-ah 'National Bullying Prevention Month' an hmang ṭan ve bawk.
Harvard University hnuaia ‘Berkman Centre for Internet & Society’ nen kum 2011-a Bullying chungchanga Seminar a buatsaiha an paper-a a lan danin, USA a state 48 khuan 'An Overview of State Anti Bullying Legislation & other related Laws' hi an passed tawh a, State 38 hian khawvel thiamna leh social media hmanga mi tihduhdahna hremna tur Dan 'Anti Cyber Bullying Law' hi an siam tawh nghe nghe a ni (Irene Ogrodnik, Global news).
Intihduhdahna (bullying) chi hrang hrang chi 4 in an thliar hrang a, hetiangin-
Rilru put hmanga intihduhdahna (emotional bullying): Rilru inhliam thei zâwnga rilru put hmang lan tir te, hreawm tak â mi siam te, engmah sawi lo mahse hmel hmâi tidanglam a kan ei lohzia kan lantir ang te hi a ni.
Kan mihring pui kan huat leh ngei zâwng tak te bulah rilru ngaihngam takin kan awm thei ngai lo, chutiang mité hmâah chuan hmel hlim kan hmuh hlei thei lo fo. Hmel hlim kan inhmuh theih loh nen chuan kan inkâr boruak chu a chhe hle ṭhin, nun inzawmna thuk (secure attachment) a awm thei lo. Kan rilru tak sawi chhuak lo mah ila kan hmel lan dan aṭangin a dawngsawngtu tân hai theih a ni lo, chu chu ran vulh te thleng pawhin an thliar hrang thei vek, mihring phei chuan kan hre lehzual ang. Thinlung khá tak, midang hmangaihna rêng rêng nei lo kan nih chuan kan mihringpuite tan chuan tawrhhlelhawm tak kan ni thei. Nunhonaah hian hmel hlim in hmuh tawn hi a va pawimawh em!
Ṭawngkaa intihduhdahna (verbal bullying) ah hian ṭawngkam dëngkhâwng taka in chhaih te, intihṭhaih te, dáwt a inpuh te, inkawmserh te, taksa piansualna hmanga inchhaih etc. te hi a lar zual a ni. United Nation-in ‘A Global school based Student Health Survey’ an neih, India rama School 20 an zirchiannaah naupang 65% chuan an school kal tirh ni 30 chhungin ṭawngka leh thathawh a intihduhdahna an tawng tih an hmu chhuak.
Maharastra state-a thingtlang pakhata a school naupang 500 te, kum 8-12 inkar an zirchiannaah zirlai 31.4% hian ṭawngkaâ inchhaih nawmnah an lo tuar nasa hlé tih hmuh chhuah a ni (Readers Digest, Feb. 2014 p.56). Mi, “i va thau ve, i va cher ve, tunlai chu i va chhe vé” in tih kan ching te hi sim a va ṭha em!
“Tunlai chu i hmel a va nalh ve, i hlim a ni ang, i damdawi ei hi i ngeih a ni ngei ngéi ang, i hmel hmuh a nuam tlat” tia rilru pai nuam tur zawnga inzirtirna (psycho education) in pek chin hi a ṭha hle. Chutiang a nih chuan an nihna bakin an khawvel kan siamṭhat sak daih thei.
Kum 2011-a UN-in zirchianna a neihah thil lungchhiatthlak tak lo lang chu, Naupang 500 zingah 60.4% chuan intihduhdahna inang an dawn thu an sawi a, mahse chung zinga naupang nu leh pa 39% chauhin an fate harsatna an ngaihven tih hmuhchhuah a ni a, chu chuan kan hriat miah lohin kan fate'n harsatna an lo tawrh theihzia leh nu leh pa tam takin kan fate kan ngaihven lohzîa a tilang (ibid). Kum 2013 April khan Mumbai-a Parent Teacher Association ten Survey an neihnaah, khawpui chhunga School 150 ah naupang 70% hian intihduhdahna hi an lo paltlang nasa hlé a, mahse 20%-40% chauh hi report a ni tih an tar lang (ibid). He report-a a lan dan aṭang hian nu leh pa leh zirtirtute'n tihtur an nei tam hlê awm e. Kan fate'n school nuam an tih loh te, an zirlai an thiam theih loh viaute hian eng nge a chhan tih zawn a ngái ang. Zirtirtu pawhin naupang a tihduhdah chuan naupang nun a siam chhe thei tih hriat a pawimawh.
3) Tha thawha intihduhdahna (Physical Bullying) : Fiamthu pawh ni se, kan ngam zâwngte kan va hnek chawrh te, kan pèt ṭhûai te, infiam dan chin tâwk kan hriat loh avanga miin a nunah harsatna a tawrh ang chi hi a ni. Mihring hian zia chi hrang hrang kan nei, luhlul deuh te, ngawichawi leh thuawih thei deuh te, mi thu akawi angila zàwm thei mi te, inkiltawih chi leh mahnia ngaihdan nei thiam rêng rêng lo te etc. Kut thawha kan intihduhdah hian mihring mizia azirin kan intipiangsual thei tih hriat a pawimawh. Mihring thinlungah hlîam ná tak a siam tawh hi tuam dam leh a har tawh ṭhin. Kan intihnat dan azirin kumkhaw chawr loh phah nan miin a hman chuan nunna hlu tak Pathian siam chu a dam chhungin kan tichhe thei tih hriat a pawimawh! (Lk.12:7)
4) Cyberbullying : Tunlai thiamna Computer/Cell Phone/Internet te hi hman sual theih tak a ni. Miin kut dinglama Zu no dawm reng chungin a vei lamin Zu haw ber niin a inlantir thei a. Hming lem vuahin tu emaw ang takin mi a inlantir thiam tawh bawk. Social media kan hman dan azirin mi thinlung kan hliam nasa thei a ni tih hriat a ṭha. Mi thil post kan comment dan leh thil kan sawi chhuah duh dante hian kan mizia leh kan lo seilenna chhungkua a ti lang duh khawp nia. Kan Bible in, “Mitin engtia chhan ṭheuh tur nge tih inhriattheihnan inṭawngka chhuak chu chia àl, khawngaihna tel ni fo rawh se” (Kol.4:6) a tih kha i hre reng ang u.
4. Khawvel milarte pawh an bâng chuang lo : Khawvel huapa milar tam tak pawhin intihduhdahna (bullying) avanga harsatna hi an lo tawk tawh ṭhin. Paris Jackson kha kum 15 a nih aṭang khan Cyber Bully hian a nun a lo tibuai nasa hlé tawh a, vawi tam tak intihhlum pawh a lo tum tawh ṭhin. American Actress Jennifer Lawrence kha Elementary School a kal laiin a School a sawn phah fo a, Megan Denise Fox pawh High School a kal laiin hrehawm takin khawvel a lo hmang tawh a, Victoria Beckham pawh a bang chuang lo, School a kal laiin tuichhe tlinga theh té, velha vau té, kawmserhte a lo tawk fo tawh. Film Star ropui Jackie Chan pawh a naupan lai chuan naupang dawihzep tak a ni
ṭhin, Peking Opera School-a a kal laiin chhaih nawmnah leh tihduhdah a lo tuar fo tawh ṭhin. Actress Eva Mendes (Evadela Caridad) pawh Junior High School a kal laiin a taksa rîa/chêr lutuk leh ha hmai lian lutuk avang hian chhaih nawmnah a lo tuar hrep tawh a. Zaithiam/hla phuah thiam Robyn Rihanna Fenty (Rihana) pawh hi a naupan laiin a vun rawng avangin chhaih nawmnah a lo tawk hrep tawh. Taylor Swift pawh High School-a kal laiin an chhaihnawmnah nasa a, ‘nimahsela chu tihduhdahna chuan hla phuah turin min cho let phah nasa’ a ti daih. Heng milarte hian tihduhdah an tawh chu chhel takin an tuar a, an thil tawn avang khan beidawng mai se la chuan vawiinah hian heng mite hi tute nge an nih kan hre háuh lovang.
5. Covid-19 leh bullying (intihduhdahna) nghawng theih te
1) Mimal nunah : Kan hriat ṭheuh angin Khawvela Covid-19 leng mek avang mihring nun lo danglam tâ hian nghawng tam tak a nei ngei ang. Intihduhdahna hi mihringin a mihringpuite aṭanga thil ṭha lo tak a dawn ṭhin a ni. Covid-19 natna tuarte awm dan te, a enkawlna man to zia te, inkaichhawntheih a nih zia te, kan fimkhur loh avang ni lova midang fimkhur lo avanga kai thei kan nih dan te, ṭhenawmte ngei ngei pawh kan inhlauhsiakna avanga rilru hrehawm taka an awm theih dân te, eizawnna tawp tur avanga inchirhthehna thleng thei (Mizo ṭhalaite Phai aṭanga lo haw zingah hna chan tur mi 2000 chuang an awm - Ni6.7.20 by MYC Report) te, Positive tawh te chhungkaw zing aṭangin School ṭan hunah ṭhiante zingah kawm serh nih theihna te, nitin hnathawhna lamah pawh thawhpuite aṭanga thinhrikna lo awm theite etc. leh thil chi hrang hrangah Covid-19 sulhnu avang hian intihduhdahna (bullying) hi thleng nasa thei a ni.
Mahni In lama inkhunghrang nei chhungkaw pakhat chu, an ṭhenawmpa an inah a lêng a, chu pa chu in dangah a léng leh a, a lennate chuan, “Home quarantine nei inah i leng a, kan inah i lo leng leh a, kan duh vak lo a nia” an lo ti a. Hetiang thil hi a lo awm thei dawn khawp mai. Covid-19 kaihhnawih avang hian inendan danglam te, zahzumna leh mahni inngaihnepna te, zirlai tana zirlai tihṭhat lohna te, midangte hmuh sîrhè nihnate a thleng thei. Chu chuan mihringin a nih tur ang a nih tir lo thei a, eng emaw hleka ṭah fo te, tihtur tih dawna natna sawi fo te, School kal hreh leh inthlahdah tlat te, thawmhnaw hak tur sawisel fo te, pum ṭha lo neih te, ná sawi reng mai te, nunphung inthlak thut thut te, mut mumal theih lohna leh mumang buai fote leh rilru natna/rilru buaina (mental illness/mental disorder) a hring chhuak thei bawk. Intihduhdahna (Bullying) ṭhat lohna em em chu-‘hetianga eng emaw avanga tihduhdah tawk reng rengte'n tihduhdah an nih lai hian engmah an sawi ngam lo a, mahse an ngam zawng takte an hmuh fuh chuan tihduhdah an tawh ang chiah khan midang chunga tih ve châkna a hring ṭhin’ hi Bullying ṭhat loh êm em na a ni.
2) Social Media avangin : Kum Puitlingho chuan Social media an khawih deuh vek tawh a tih theih. Thil pawimawh tak chu - thil ṭangkai tak hi engtin nge ka hmana engtin nge ka fate'n an hman tih hi kan ngaihtuah a ngai. Kum 2003-a Sars a lén lai khan Facebook te, WhatsApp te a la awm lo, 2009-a Swine Flu a lén khan Facebook hmangtu mi Maktaduai 150 an awm tawh a. 2014-a Ebola a lén khan WhatsApp hmangtu mi maktaduai 450 an tling chho hman a, tuna COVID-19 a lén mek lai hian Facebook hmangtu mi billion 1.69 chuang an awm ta a, WhatsApp hmangtu Billion 2 an tling ta bawk. Thil lang chiang ta chu Social media hmangin chanchinthar, thil ṭha lo tak tak nen lam rang takin mi Billion 3 zette hnenah a thleng nghal ta zung zung a ni ber a. Heng khawvel thiamna hmanraw thar hmanga mi pawi sawi theihna tur thu thehdarhte hremna Dan lah Supreme Court-in apawng apuia miin zalenna an puan chhuah avanga lo hrem ngawt a phal bawk si lo (Article 66A of IT Act). Kan boruak tawn mek ah hian eng emaw chen chu kan fimkhur a la ngai ngei ang. Thuthar hriat chak lutuk avanga thu belhchian dâwl lo lo thawn darh te, kan thu thawn darh a dik leh si loh avanga a thawntuin hremna a tawrh dân leh a tuartu nunah hrehawm tihna tam tak a thlen theih ṭhin avangin Social media hi a hmanna kawngah kan fimkhur a ngai hle ang.
3) Vantlang nunhonaah : Nitin mamawh a lo a kan awm theih loh thil kan nei vek, chuvang chuan mahni chauhin kan awm thei si lo; midangte nen kan nunho châng a awm lo thei lo. School hi kal turin hotuten rilru ruahmanna an siam ṭan mek mai thei. Thuneitute rilruah a awm tho ang a, Zirlaite School kalna boruak hrisel siam sak te, zirtirtuten naupang rilru hrisel siam sak te, ṭhian inkawm dan hrisel neih dan kawng zawn pui te a ṭul ém êm a ni.
Nitin eibâr zawn ngai nu/pa te hian, an va thawhna hmun azirin a chhawrtute pawhin an en dan a lo danglam palh thei, chu chuan thawk lo thei lo si, rilru hrehawm deuha hnathawh a awm thei ang. Tute pawh mai hi kan inmamawh tawn si a, midang rilru tina zawng lova fimkhûr tak chung leh chiai loin thil tih dan kawng kan zawn a ṭul ngei ang.
4) Chhungkaw nunhonaah : Chhungkaw hrisel neih dan leh ṭhenawmte nen kan inlaichinna ṭha siam hi mitinin ngaipawimawh ila a va duhawm em! Chuti a nih loh chuan Bible zirtirna nen pawh â inmil thei lo, “Mirethei hmusit chuan a Siamtu a ngainep a ni a, mi vanduai diriamtu chu hrem lohin a chhuak lovang”(Thuf.17:5) a tih te, “Tupawh a ka leh a lei veng ṭha chuan manganna lakah a nun a veng ṭha a ni” (Thuf.21:23) tihte hi i vawng thar leh ang u. Midang tan malsawmna thlentu kan ni thei lo a nih pawhin midangte rilru tinatu leh hlîamtu nih loh hrâm i tum ṭheuh ang u. Covid-19 avanga duh anga thil tihtheih a nih loh avangin In chhungah vin em em te, phun reng mai te, mi, an tihsual avanga mî diriam vák vak te, khung hran ngaih avangá chhungkua intihthiam loh te, kan awmawl êm avangin TV leh Mobile Phone khawih/en inchuh avanga chhungkuaah intihthiam lohna thleng thei a ni nângin, heng te hi insiamrem theih vek a ni. Chutiang hunah chuan kan ṭawngka chhuak chu chia al, khawngaihna tel ni se a ngaithlak a hahdam hle ang (Kol.4:6).
Kan rin loh deuhin tu emaw hnen aṭangin Covid-19 avang hian tihduhdah (bully) kan dawng a ni thei. Eng nga ti nge, eng vang nge, eng nge a nih bîk, nakinah a hre vè khawp ang tih leh an inâwm tawk chiah tih
ṭawngkamte midang hnen aṭangin kan lo dawng palh a nih pawhin, Rev.Edmund Simon Lorenz-a, Pastor chaklo leh hrisello zet mai khan Isaia 49:2 behchhana a phuah, “Ka chhandamtu'n min vengin a hnai reng, thil eng pawh lo thleng se ka him a ni, thlipui leh ruahpui an min thukru a, a kutphah ropui chhungah" a tih ang khan, Ringtu chuan harsatna chi hrang hrangah pawh a kutphah ropui chhungâ min hualhim tlattu Pathian kan nei tih hre reng ila, mihringah hahchawlhna kan zawn chuan beidawn châng a awm fo ṭhin, Lalpaah chawl la, Amahah chuan innghat la, i phurrit a chhâwk ang che.