Ram leh hnam humhalh: Mizo culture-a seilen loh nghawng kan tuar dawn em?
Eizawnna, zirna, rawngbawlna leh thil dang vangin ram pawn lamah kan inzarpharh zel a. Hmasawnna a nih rualin lehlamah nghawng a lo nei lo thei lo va; hnam zia leh kalphung nen a insut dawt dawt chang a lo awm a, kan hnam nunphung leh ngaihdan ṭhenkhat a kuai her phak ṭhin a ni. Hnam nunzia leh khawtlâng zirmi mithiam Harry M. Johnson chuan khawtlâng nun hi, “kan chhehvela mi, kan mit hmuh leh hriat angin kan insiamrem” a lo ti a. (C.N Shankhar Rao, ‘Sociology’ New Delhi: S.Chand & Company Pvt. ltd. 2009, p.486). Hei hi a dik ngei ang. Social networking hmanga khawvel kan sawr zim tak hnuah phei chuan a dik hle tih tur a ni awm e.
Social media culture: Kan hmuh leh hriat ngei ni si; khawih theih lawi si loh, a tak tak ni lo khawvelah a tak angin kan khawsa a. Ṭhangthar tam takte chu hemi huangah hian an seilian mêk. Hei hian nghawng a nei thui khawp ang tih a rin theih. Tun dinhmunah khawthlang (western) Sap-ho tih dan te, khawchhak Korean-ho tih dan te kan la a, anni chuan an hnam zia leh nunphung tak tak kha an lantir a. Chungho tihdan ang chuan kan inlantir ve a. Thil ṭhenkhatah anmahni ang mai kan nih rualin a tak tak khawvelah erawh kan nunphung leh hnam nun ziarâng inang lo avangin kan hrang daih a; anmahni an tumin lemchangin kan nun a hmanhlel a, chu chuan harsatna min siam ṭhin a, kan hneh loh saltanna hmunah he social media culture hian min hnuk lut a. Zirtirna ṭha kan dawn tam loh phei chuan nghawng a nei lian zel ang tih a rinawm.
Chawhpawlh (mix) culture: Juda hnam hi khawiah pawh an hriat hran theih nalh nachhan hi kan ngaihtuah ngai em? vai ram, sap ram, Israel ram kan ti; mingo mihang ramah kan lut zel a, a lawmawm e. Kan hnam nun zia tak tak, khawvela kan hnam hming a than ve theihna tur erawh pawlhdal a ni zel em tih hi ngaihtuah ngai tak a ni a. Hnam dang zinga kan seilen tam hian heng kan hnam lungphum pawimawh tak tak - tlawmngaihna, aia upa zahna te hi a tlahniam em? kan seilennain a zir lohva, inzirtirna mumal a awm bawk si loh chuan ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih aiin mahni inhaivur politics chhia leh eirukna tenawm tak hi kan culture a ni thei.
Ṭhalaite entawn Korea rama ‘aia upa zahna’ ropui tak te khi an ram hmel tilangtu a ni. Vaihovin an nu leh pate an zah dan te hi a la hlu fo. Aia upa zah hi Mizoten kan neih sa reng a ni a, kan ta a ni. Kan sawi lansarh tam tawk loh vanga ṭhangtharten Korean-ho tihdan emaw an tih mai chuan a pawi hle ang.
Kohhran leh a thurin (doctrine) pawh a nghawng thei: Mizote hian Chanchin Ṭha kan dawn aṭanga vawiin thlengin kohhran kan hmuh dan hi a la inthlakthleng tak tak thei lo. Kohhran chu zah kai leh a chhunga rawngbawltute, Puithiamte phei chu kan zah em em an ni a. Culture dang kara seilian chuan a bul hnaia a hmuh leh hualtu boruak vangin ngaihdan dang daih a nei thei a. Sap ho nun dan leh hnam zia te dik bik, ṭha bika ngaihna hian rinna (faith) thlengin a nghawng a. Pathian a awm rin lohna (atheism) te, Bible leh rinna aia mihring chhia leh ṭha hriatna thiang (reason) hmanga mihring nun khalh pawmna te, sakhua aia thil danga tleina te a siam thei a, engtin nge kan tih ang tih ngaihtuah zui tur tam tak a awm ta. Mahni hnam nun leh ziarâng hmusit leh tlansan zawnga changkanna hi a khingbai a, ngaihtuahna thui tak kan sen a ṭul hle.
Kohhranin kan umzui zel a pawimawh: Mizoram kohhran lian ber hian helam kawnga ṭhalaite a umzuina hi fak a phu a, kohhran hrang hrangte ṭanrualna tur chi a ni ang. Ram pawna ṭhalaiten nun kawng dik an neih a, kohhran an belh tlat theih nan an thlen chin khawpui
ṭhenkhata Pastor te daha umzui hi thil ṭha tak niin a lang.
India ram khawpui lianah hian sakhaw rawngbawltute awm ṭhup mai sela; chu chuan nasa takin ṭhalai tla darh tur a veng ang. University lian deuhah phei chuan Chaplain atan theologian emaw Pastor te emaw dah theih zel ni sela a hlawk lehzual ang. Kan ram chhunga Residential College lian leh Mizoram University angah te pawh hian Chaplain indah a ṭul tawh em tih hi zawhna awm thei tak tur a ni. Tunlai finna leh thiamna thar lo chhuak zelah hian nun kawng dik zawk kawhhmuhtu, kai hruaitu ṭha an awm a ngai a. Chuti lo chu lehlamin an nun a kaihhruai a, thûk taka hmun a chan tawh chuan ni hnih thum lek gospel camping hmanga hneh chu a awl âi tawh lo mai thei.
Hindutva-in min hneh sawtzia hi aw!: Ram pawnah hna thawk te, zirna avang leh thil dang vangin kan awm a. Sakhaw dang betute kutni vangthlaa kan Pathian duh dan theihnghilh kan awm ta nuk a, inenfiah kan ngai. Kan ram chhungah ngei pawh Hindu zirtirna leh an sakhaw ṭhanlen zelna hmanraw pawimawh tak - ‘Yoga’ kan lo hmachhawn danah hian he ram hian hmuh ṭhelh a nei ta emaw tur a ni a. A chin chhuaka zir leh sakhaw puithiamten “Yoga hi Hindu sakhaw thil a ni a, Kristianna nen a inhmeh lo va; ringtu tih tur a ni lo ve” an tih lawm lawm pawhin Hindu RSS pachal-te duhthusam ang ngeiin ‘a pawina ka hre lo’ ti pawl eng emaw zah an awm ve ta bawk a! Kan hnam lungphum tungdingtu - Kristianna chu kan su ta sawk sawk a. Khua kan tlai hma hian he hnam hi harh chhuak mawlh teh se aw! Kan ṭanrual lohva kan sakhuanna kan vawn him loh vaih zawngin pawisaa lei tham lek kan nih hi maw!
Kan sakhuaah kan chian a ngai: Ṭhalaiten ram pawn leh foreign thleng thlenga hnathawk tura rilru kan siam a, ṭan kan la hi a lawmawm. Tun hnaiah Singapore tih te, hmun hrang hrangah hnathawkin kan kal ta sup sup a, thil lawmawm tak a ni. En zuitu, huikhawmtu kan in dah ve vat loh chuan he ram leh hnam hian a la tuar thei ang em? chutianga kalte chet velna video, social networking lama kan hmuh ṭhenkhat te hi a entu nih pawh zahthlak châng a awm a, rilru a nat vawng vawng châng a va tam ta em! Kristian chhungkuaa kan seilen vang hian Kristian kan ni a. Pianpui Kristianna (born Christian) hi a hlut em em laiin Kristian nih hlutna leh Isua Krista chungnun bikzia kan hriatthiam loh hun hunah kan sakhua nghet tak emaw kan tih pawh hi a la nghing thei a, rin aia thui a tawlh theih viau ngei ang.
Mizo culture-a seilian lo hi kan tam tual tual dawn niin a lang. Hei hi do ngawt chi a ni lo va, engtin nge kan hmachhawn ang tih hi ngaihtuah ngai zawk chu a ni. Engtin nge kan culture hlu tak hi kan vawnhim ang? Tun apangin hnam nun zemawi min zirtirtu - Central YMA hian hmathlir mumal tak a neih a ngai. Kohhran nen ṭankawp dan a awm ang. Helama hma la tur media cell, digital cell din thuai a ṭul dawn. Chhung lam leh pawn lama tladarh huikhawm hi kan ram leh hnam dam nan a ṭul takzet ta a ni lawm ni?
- Zonunsanga