Written by
- K Lalrinchhana
ZIRNAA HMASAWN TUR HIAN ENGNGE PAWIMAWH?
Kawng tinrengah hma kan sawn tial tial a, thil tih a awlsam deuh deuh a, hetih lai hian kan zirna (quality of education) hian hma a sawn ve zel em le? Nge, a hnungtawlh zawngin kan kal zawk?
Hmanlai chuan pawl 6 pass chin te chu Primary school zirtirtu tlaka ngaih an ni mai ṭhin. Lawr (Lower Primary School) zirtirtute kha pawl 6 pass an ni deuh mai a, mahni chauhin sikul pakhat an enkawl a, subject zawng zawng an zirtir a, an zirtir chhuahte kha mi chhuanawm tak tak an ni nawk mai. Tunlai pawl 6 pass te hian Primary school hi zir tir ve dawn se, zir tir thiam loh an ngah viau mai thei.
North-East pum pui Assam state hnuaia kan awm lai khan Assam Board khan pawl 10 exam pawh a conduct mai ṭhin a. Assam Board hnuaia Matric First division-a pass chin ngat kha chu u tak an ni; IAS tling tura ngaih an ni tawp mai. Rin ang ngei ngeiin an tling mai reng bawk a. Manipur Chief Secretary hlui Pu PC Lawmkunga te, Mizoram Chief Secretary hlui Pu M Lalmanzuala te hi vawi khat exam naa IAS tling thei an ni. Matric chu Second Division-ah an pass a ni.
Hman ni lawkah Matric result a chhuak a, a za tel teh meuhin distinction-ah an pass a, letter mark an hmu zawih zawih a, top ten-a lang chin ngatte chuan full mark an hmu lo chauh a ni. Mahse, heti chung hian Central Service leh All India Service Exam lamah Mizo hming a lang thei ta reng reng si lo. Eng vang nge? Kan zirna quality hi a ṭha tawk lo em ni ang? Zirlaite hian mark an hmuh san ang hu hian thiamna tak tak an pawchhuak lo a ni hial em?
Tunlaia kan lehkha zir dan kalphungah hian exam-naa tih ṭhat ngawr ngawr te, result neih ṭhat ringawt te hi kan thupui ta lutuk a ni lo maw? School ṭha kan tehna ber chu Board exam-a an result-ah a ni bawk si a. Hei vang tak hian private school tam tak hian Board exam-naa tih ṭhat tumin an bei ta vak mai ni berin a lang.
Zirtirtu te’n question hlui uluk takin an zir chiang a, exam-naa pawimawh tur nia an ngaihte chu an thur chhuak nghauh nghauh a, note ṭha takin an siam a, chu chu an zirlaite an by-heart tir ta chiam a, result ṭha tak an lo nei ta mai ṭhin niin a lang. Board exam naa an result a ṭhat viau chuan miin an bawh ang a, an hlawk dawn tih kha an hre khiau mai.
Amaherawhchu, exam-naa pawimawh tur chauh zir lawr den den hian thiamna tak, a bulfuma subject matters manna tak tak a neih tir ngai lo. Board exam-naa pawimawh tur chauh zir lawr den den tan Civil Service-a in ziah tlin tum chu a har khawp ang.
Kan mithiam hmasa, zofate zinga B.Sc leh B.D pass hmasa ber Rev Zairema khan, “Pass tumin lehkha ka zir ngai lo, thiam tumin ka zir ṭhin” a ti mai a, a thiam reng bawk a. Rev C Rokhuma phei chuan, “Rev Zairema hian ka zawh apiang a hre zel” a ti nia! Exam-naa pass ṭhat tuma lehkha zir leh thiam tak tak tuma lehkha zir chu a dan a dang daih a ni. Thiam tum tak taka zir chuan phek khatna aṭanga phek tawp ber thleng khan inang tlangin an zir pawp mai a, an vai hma tawp mai a ni. Chutianga lehkha zir an nih avang chuan an zir chin chinah an chiang a, an thiam a nghet a, an rawn tlak viau ṭhin.
Tunlai zirlai tam tak, exam-naa division sang fu si, an zirlai a mi ngei ngei pawh sawi pui hleih theih loh, ti ti pui theih loh khawpa subject matters man lo hi an tam mai. Exam-naah erawh an ti ṭha leh phian lawi si.
Kan zirna hi kan ti hmasawn (improve) dawn a nih chuan zirtirtu lak aṭanga kan uluk a, kan duh tui a, kan fimkhur a ṭul ngawih ngawih a ni. Ram changkangah chuan pawl hniam lam, elementary stage kan tih te hi an ngai pawimawh em em a, zirtirtu tur pawh an duh tui bawk. Keini ramah chuan Elementary School zirtirtu atana kan lakte hi zirnaah pawh tui lem lo, politics a duhsaktu an neih avanga zirtirtu ni ta mai an ni nawk mai. A ṭhen phei chu ruihtheih thilah an la fihlim lo zui. Khua hi a var lo a ni e.
Elementary school zirtirtu lak kawnga kan duh tui lohzia te, duhsak zawng thun maina remchanga kan hman dan te ngaihtuah chuan heti taka kan rama sawrkar sikul a awngrawp ta mai hi thil mak pawh a ni lo. Zirtirtute chu mihring enkawltu, mihring nun chhertu an ni a, contract leh supply hna in pek ang mai maia duhsak zawngte thun mai mai na tur chi a ni lo ve.
Rev Zairema bawk khan, “Zirtirtu ṭha awmna hi school ṭha chu a ni mai” a ti a, a dik ngawt mai. Zirtirtu an ṭhat a, zirnaa an tui tak zet chuan an thawhna school chu school ṭha a ni zel mai. School ṭhat leh ṭhat loh hi school building-ah leh infrastructure-ah a innghat lo ve. Sawi leh ta ṭhin i la, hmanlai zirtirtute kha an lo duai lo ngawt mai. Lalhmingliana Saiawi, (IAS retired) khan a tia lawm, “Saitual Middle School-a ka kal lai chuan Pu CZ Huala khan English grammar min zirtir ṭhin a, min zirtir uluk a, a sawi fiah thiam si, ka man fuh a, high school ka kal tirh pawhin English chu a grammar dik lovin ka ziak ngai ta lo. ‘Pu Zawnghuala kut chhuak ka nih hi’ ka ti ṭhin” a ti nia. Tunlai hian college kal chin ngatah pawh sap ṭawng kawi hnih khat chuah pawh a grammar dika ziak hlei thei lo hi an va tam em!
Mathematics a an zirtirtu Pu Tlanghmingthanga chanchin chu heti hian a sawi bawk a, “Pu Hminga chuan Geometry a thiam hneh a, a sawi fiah thiam si. Class-a theorem leh problem vawi khat min zirtir tawh chu ka hre hmiah zel, ka en nawn ngai lo. Ka tan zirtirtu ṭha a ni. Saitual Middle School ka zawh phat khan matric exam zawhna (question) hlui te ka han en a, Mathematics chu zir tawh miah lo mah ila, Pu Hminga min zirtir tawhna aṭang khan 67% mark hmu thei ka ni” a ti a nih chu! Middle School zo hlawtin matric question-ah first division-a pass-na khawp a thiam nghal a nih chu!
Zirtirtute hi an va pawimawh tehreng em! Hetiang zirtirtu ṭha, tun hnu thleng pawha an zirtir chhuah te’n an ngaihsan hi awm nuk se, kan zirna chuan hma a sawn khawp ang. English medium school tih lam pawh a ni ber lo, zirtirtu ṭha awmna a piang hi zirna in ṭha chu a ni mai.
Zirtirtute leh zirlaite hian pass-na division sang pui pui aiin thiamna tak a pawimawh tih hi i hre thar leh ang u.