Written by
Thuamtea Khawlhring

LAR DUH VANGA THU ZIAK NI LO

Mihring nuna thil pawimawh tak pakhat chu thu leh hla (literature) hi a ni ve awm e. Mihring nun dan ṭha te, tih tur leh tih loh tur te leh thil dang tam tak min zirtirtu chu thu ziak ṭha leh lehkhabu ṭhate hi a ni a. Mihringte tihmasawn a, kawng dik kawhhmuhtu a nih miau avangin, Mizote pawhin lehkhabu ṭha tam tak nei ila kan duh a, thu ziak ṭha chhiar tur hi tam tak awm se tiin duh thu kan sam ṭhin.

Mizo mi thiam hmasa ṭhen­khatte’n an theih ang tawkin, ṭhahnemngai takin lehkhabu an ziak a, nun kawng dik leh ṭha kawhhmuhna thu an ziak a, hlate an phuah ṭhin bawk. Lehkhabu ṭha chhiar tam hi hnam lungphum pawimawh tak a nih miau avangin, thu leh hla ṭha tam tak nei ila, chu chu miin chhiar zel se tih hi kan mi thiam hmasate pawhin an duhthusam a ni ve fo mai. Lehkha ziak ṭhin ṭhangthar tam tak an lo awm ta a, lehkhabu pawh kum tinin ṭhanem ve fe chu a chhuak ta ziah a, thu leh hla lama kan hmasawnna hi a ṭha thawkhat.

Miin lehkha an ziak chhan hi chhan hrang hrang a awm thei. Pakhatnaah chuan, thil ṭha duh vanga ziak an awm fo ṭhin. Miin a ram leh hnam a hmangaih vangin, a ṭhatna tur duhin thu a ziak ṭhin. Ram leh khawtlang hmasawn nan, mimal tin hmasawn nan, nun dan mawi leh dik duh vangin miin thu an ziak fo. Chutiang mite chuan sum hmuh nan leh pawisa lama hlawk nan ni lovin, ram tana thil ṭha tih duh vangin an ziak ber ṭhin niin a lang. Anmahni intihlar duh vanga ziak pawh an ni ngai lem lo.

Pahnihnaah chuan, thu leh hla lama tui vang hrim hrima thu ziak ṭhin hi mi tam tak an awm bawk. Hlimawm an ti a, lar chak vang ni lovin, an thinlunga thu awm kha an rawn tarlang ṭhin. Miin lo chhiar se, thiam min ti se, min ngaisang se tih lam an ngaihtuah lem lova, an thu ziah leh hla phuah te pawh an lukham hnuaiah te an dah khawm fo mai. Tam tak phei chuan mi hriata pholan kha an zak a, an thiamna an up hlum fo bawk. Anmahni lunglenna leh veizawng kha, mi ngaih dan ngaihtuah si se lem lovin, an thiam ang tawkin an ziak chhuak a, hlaah an phuah chhuak bawk a. Anmahni khawvelah an cheng a, an khawvel chu nuam an ti hle ṭhin a ni.

Pathumnaah chuan, hnam chanchin lam tuipuitute’n pi leh pu hunlai aṭanga ram leh hnam lo din chhoh dan chhuiin an ziak ṭhin bawk. Hemi kawngah hian, a ṭul reng vanga zirna lam atan lehkhabu buatsaih ṭhin te pawh a tel awm e. Mahni mimal ṭhahnemngaihna vangin, ram leh hnam chanchin ziaktu mi ṭhahnem tak an awm thin. Pi leh pu hunlaia thil awm dan te, serh leh sang te, hnam pakhatin a tih dan leh nunphung te chhuiin an ziak a, lehkhabu ṭangkai tak a ni ṭhin; mahni lar nan leh lansarh nana tih a ni lo tih a hriat theih. Nimahsela, lehkhabu tichhuak turin pawisa sen so ngai tam tak a awm avangin, an thu leh hlate chu zawrh theihin an buatsaih ṭhin bawk. Sum duh vang reng ni lovin, lehkhabu tih chhuah a nih theih nana sum tuak kha a ṭulna a awm miau a ni.

Palinaah chuan, khawvel ram changkang zawka lehkhabu ṭha tak tak chhuak ṭhinte chu mahni ṭawnga letling ṭhin an awm bawk. Mi ram lehkhabu ṭha leh ṭangkaite chu mahni ṭawng ngeia chhiar theih ni ve se, chumi azarah chuan ram leh khawtlang a lo chankan chhoh ve an beisei a, mipui mimir pawhin hmasawnna a lo hmuh ve theih an beisei vang a ni fo. Sum lama hlawk duh vang emaw, lar duh vang emaw lam ai mahin, thil ṭha leh ṭangkai tur ngaihtuah vang zawk a ni fo. Hemi huang chhungah hian, hnam dang ṭawng aṭanga lehlin, Pathian thu leh Pathian fakna hlate pawh a leng thei ang chu.

Panganaah chuan, mahni tawn hriat leh dai hriat ziak ṭhin pawl an awm bawk. An thil tawn, an hmuh leh an hriatte kha ram leh hnam tan a ṭangkai ve dawn nia an hriat vanga ziak an ni fur ṭhinin a rinawm. Pawisa hmuh nana ziak chu an awm ve maithei a, chu ai mah chuan, mi dang tana thil ṭha tih duhna rilru aṭanga lo chhuak a tam zawk mah niin a lang. Lehkhabu siam hi hautak viau lo sela chuan tun ai hian lehkhabu chhuak a tam zawk hial awm e. Chubakah, article te phei hi chu, a ziaktu tam zawk hian sum hmuh nan leh mahni intihlar nana ziak ai mahin, mihringpuite tana thil ṭangkai tur nia an hriat rawn ziak ve ta hi an tam zawk ngei ang tih a rin theih.

Paruknaah chuan, sum duh vang leh lar duh vanga thu ziak pawl pawh hi, tunlai khawvelah chuan kan awm ta niin a lang. Sum duh vanga thu ziak ṭhinte zingah hian chanchinbumite hi chu kan hmer tel lo a. Anni chu, an hnain a kentel sa a ni a, an thlawhhma a ni tlat. Tin, hun a lo inher zel a, hmanlaia kan tih ngai loh te pawh tih a lo ṭul ta zel a. Chuvangin, miin pawisa hmuh nana thu a lo ziak ṭhin a nih pawhin a awm lo hran lo. Pawisa hmuh nana thu ziak ṭhin pawh hi an la inang lo nual tho a.

Chutihlaiin, tuina leh nunna tel lem lo, sum siam nana thu ziak ṭhin an awm ve bawk. Anni pawh hi dem ngawt theih an ni bik lo. An thu ziah chu kan ngaihzawn zawng a nih loh chuan lei sak kher kha kan ba lem lo. Lar duh hrim hrim vanga thu ziak ve ṭhin pawh hi kan awm ta nual awm e. A chhan chu enga pawh chu lo ni ta se, thu an ziak ve peih hrim hrim hi a lawmawm tho mai. Tumah hi thu ziak ve lo turin kan khuahkhirh ngawt thei lo. An zalenna a ni. Chutiang bawkin, hla phuah thiam inti pawh kan pung ta hle mai. A lawmawm hle rualin, Mizo chuan hla thu ṭawngkam bik (hlarua) hi kan nei fel thlap a, hei hi hman thiam fo a pawimawh.

Hlarua pangngai hmang lem lo pawhin, ramri nek sawn kher lovin hla ṭha tak tak a phuah theih awm e. Kan zalenna hi kan pawhfan nasat lutuk palh a hlauhawm ve tho mai. Mizo ṭawng chu, ṭawng thluk rik dan tur bik nei a nih avang hian, chumi mila hla phuah thiam hi a pawimawh. Tawngkama a rik dan tur mil miah lova phuah ta bawrh bawrh kan tam ta hle mai.

Tunlai huna kan dinhmunah phei chuan, inbual nan tui bawlhhlawh pawh kan hmang ta zel mai niin a lang. Thu ziak ṭha leh hlimawm, min kaihruai thei leh min tiharh thei lam ai mahin, mi aia hre zawk nih chak vanga a dik a dawk thlu lova ziak ta buan buan mai leh phuah ta bawrh bawrh mai hi kan tam ta hle niin a lang. Social media-ah phei chuan, dawt pawh ni se, a ziak huai huai hi miin an lawm ta ni tein a lang. Thu ṭha lo leh dik lo, mi hruai sual thei te hi chu kan ngaihsan loh ngam a ngai. Hetiang thu belhchian dawl lo hi chu ziak fo lo tura kan in zirtir pawh a hun ta viau mai. Mi mimal nun va khawih buai thei leh va deusawhna lam hawite kan ziak tam ta hle mai. Hei hian thil ṭha engmah a hring lova, sim vang vang chi a ni.

Thu ṭha leh dik ziak ila, mawi se, thianghlim se, hlimawm bawk se, chu chu mihringte a ṭha zawnga min kaihruaitu a ni fo. Ngaihtuahna thar hmangin, hringnun kawng thar rek kaw thiam ila, sawiselna lam aiin kawng ṭha kawhhmuhna lam te hi kan mamawh zawk. Kan tuia kan peih a nih phawt chuan thu i ziak zel ang u, hla i phuah zel ang u. Hmasawn zel i tum ang u.

- Thuamtea Khawlhring