Mizoram first ; SUMA LEI THEIHLOH SPILITY LYNGDOH LANGRIN
Nu namai lo,
Spility Lyngdoh Langrin…
Meghalaya ramah khuan khaw tê tak tê, chhungkaw paruk chauh chenna khua, eng leh lirthei pawh a luh lohna khaw pakhat, Domiasiat a awm a. 1975 chho vel khan Sorkar laipui hnuaia Atomic Minerals Directorate chuan zirchianna a neihnaah Domiasiat hian leilung hausakna, uranium laihchhuah tur tam tak a nei a ni tih a hmuchhuak a. 1980 chho vel khan Atomic Minerals Directorate chuan he leilung hausakna hi laichhuak turin hma a la zui a ni.
Domiasiat khua ah hian loneitu leh an khaw hotu chan chang nu pakhat, Spility Lyngdoh Langrin a awm a. Hetianga leilung hausakna, uranium laichhuak tur a hmalakna hian an ram, nungcha leh mihring hriselnate chu nasa takin a nghawng a ni tih a hriat chuan chu hmalakna chu nasa takin a dodal ta a ni. Chutianga dodalna karah chuan kum 2000 a lo herchhuah chuan Uranium Corporation of India Ltd. (UCIL) chuan ‘pre-project pilot survey’ a rawn nei ve leh a. Lemchan siamtu (film maker) leh activist pakhat, Tarun Bhartiya sawi danin UCIL lam hian Spility Lyngdoh Langrin hi kum 30 chhunga ram hawh man atan cheng vaibelchhe 45 vel zet tawktarh hial mah se a zalenna chu suma lei theih a ni lo tiin a hnial fithla ṭhak. Tarun Bhartiya hian Spility Lyngdoh Langrin chu eng vangin nge chutiang zata tam sum leh pai hnar khawpa ṭan khawh mai nge tih a zawh chuan Spility Lyngdoh Langrin chuan, thil dang sawi tam lem lovin lui luang leh mual hringte chu kâwkin sumin a hen loh thuin a chhang.
Spility Lyngdoh Langrin hi kum 2000-ah khan kum 95 mi niin a thi a. A thih ni thlengin uranium laihchhuah tum dodala a beihnaah hian nghet takin a ding a. Hetiang taka a beihnaah hian dinhmun harsa leh retheihna tam tak a paltlang a. Mi tam tak, sum leh paia hmin theihte’n phatsan mah se a hnungtawlh lo. Mi tam tak kawng dik kawhhmuhtu niin mipui tam takin an thláwp zui ta a, thuneitute pawh a tuk zal hial a ni.
Sum aia thiltithei, rilru put hmang dik…
Israel ramah chuan ṭanpui ngai hrang hrangte pualin kum tin vehbur (donation) khawn hun an nei ṭhin a. Hemi hunah hian zirlai hrang hrangte chuan vehbur (donation) an khawn ṭhin. Zirchianna pakhatah chuan zirlaite chu hlawm thumah ṭhen an ni a, hlawm khatna chu an vehbur khawn chhante hrilhfiah an ni a, hlawm hnihna leh hlawm thumnate chu vehbur an khawn chhuah tam ang zelin sum leh pai hlawkna pek tura tawktarh an ni thung. Chu’ng mite zingah chuan zirlai, an vehbur khawn chhante an hrilhfiahte chuan an thawhhlawk ber a ni tih zirchianna aṭangin an hmuchhuak.
Kan thil tih kawng hrang hrangah hian rilru puthmang dik kan inzirtir a, inpekna nen tihtakzeta kan tih chuan sum leh pai tawktarh aiin kan puitlingin hma kan sawnpui ngei a rinawm.
Anni leh keini…
Khawvel hmasawnna ṭhang zel hian nasa takin min nek a. Sum leh pai ‘hlawkna’ kan tel theihna tur a nih chuan kan bawh ruak ruak a. Hetiang hlawkna thlen thei hrim hrim hi amah ngau ngauin thil ṭha lo chu an ni vek bik hauh lo. Chutihrual chuan a lehlamah keimahni emaw tu emaw tan chânna leh nghawng ṭha lo tam tak an keng tel ve bawk a ni tih ngaihtuahin fim taka kan buk thei lo ṭhin hian nghawng ṭha lo nasa tak a thlen ta ṭhin a ni.
Sum leh pai ‘hlawkna’ awm thei kan bawh ruak ruakna lamah kan ram leilung leh nungchate’n nasa takin an tuar a. ‘Hmasawnna’ tia kan chhâlte hian lehlamah nghawng ṭha lo a ken telte hi kan chik thei lo a. Sum leh pai tawktarh chin kan hmu lian fo ṭhin.
Khawvel a inzâr zawm nasa telh telh a, eizawnna leh sumdawnna ‘hlawk’ zawk kan dapna kawngahte hian kan ram leh hnamin a tawrh theihna, sum leh pai ‘hlawkna’ min tawktarh ruala channa leh tawrhna a thlen theihte hmu thei lo khawpin sumin kan mit a tidel fo ṭhin. ‘Hlawk’ leh ‘tlawm’ kan thlanna kawngah hian tualchhung tharchhuah leh leilung fate dinchhuahna tur tam tak chu keimahni leh keimahni kan indang ping a. He’ng hian sum leh pai tehfung piahlam aṭanga thlir ṭul thil tam tak hmu thei lovin min siam fo ṭhin.
Mipui rorelna (democracy) ramah kan aiawha roreltu turte kan thlang ṭhin a. Mipuiten ‘vote’ hmangin hruaitu kan thlang ṭhin. Hetiang hunah te hian suma lei theih loh kan nih a ṭul fo ṭhin. Kan duhthlanna leh thutluknate hi sum leh paia ‘hlawkna’ tawktarh aia hlu zawk leh nghawng thuk zawk nei, keini leh chhuan lo la awm turte nghawng thei a ni tih kan hriat fo a ṭul.
Kan ni tin eizawnna leh hnathawhna ṭheuhahte mahni zawn ṭheuhah thutlukna hrang hrang kan siam ṭhin a. He’ng kan thutlukna siam leh duhthlanna tinrengte hian sum leh paia kan ‘hlawkna’ thlen thei a ken tel rual hian keini leh midang tan sum leh paia teh theih loh hlawkna leh channa thil tam tak a thlen theihte ngaihtuahin buk fo ṭhin ang u.
Nu huaisen leh ze nghet nei, ‘Sumin ka zalenna hi a lei thei lo’ tia cheng vaibelchhe tam tak tawktarh pawh hnawl fithla ṭhak ngam, Spility Lyngdoh Langrin ang kha he ram leh hnam hian a mamawh takzet a ni. I thutlukna leh duhthlanna siam tinrengah engin nge ‘hlawkna’ chu i teh a, i thutlukna engti angin nge i buk a, khawiah nge i din ve ṭhin le?
- Vanlalruata Royte