Written by
Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails
Bawngkawn

Chawngbawla pawh A bawl thei lo!

Kan zir ve ngei kha le...

Mihring nunkawngah hian kan hun tawn a ngai pat thei lo angin, kan hmaa thil thleng leh tawn tur kan hmachhawn dan pawh a inang lo thei viau awm e. Mizo thawnthua kan zir ṭhin angin, Pasalṭha Chawngbawla kha an ral beih lamte chan a ṭhat zawk laia a nunna atana hlauhawm a hnai tih a hriat chuan, dawihzep tak niawmin tlanchhiat a ṭul hunah a tlanchhe ve mai a. A huaisenzia hre ṭhin te mak tih hiala a tlanchhiat avangin kan thupui hmang khian a ral kahpuite a chhang tih kan zir ṭhin a. Thian inkawmna zingah pawh infiam paha mahni dinhmun sawhnghehna atana ṭhiante chhanna atana ṭawngkam hman uar tak pawh a ni ta zel awm e.

Chutiang zelin upate’n ‘at huai’ tih ṭawngkam an lo chher dim diam te pawh hian, huaisen awmze nei leh nei lo an lo thliar hrang fiah thiam hle tih a tilang. Pawngtawng huai ve ringawt, nunna atan pawha hlauthawnawm khawpa huai mawl tawp ai chuan, rilru fim tak pua a huna huai ngamna hi huaisenna dik leh awmze nei zawk chu a ni. Chu huaisenna awmze nei chu, kan ni tin nunkawngah hian a pawimawhna kan hre chiang telh telh ang a, fimkhur taka nun a ṭulzia kan hrethiam tawlh tawlh ang.

Chetsual laka fimkhur

Hetiang a nih avang hian, kan ni tin mamawh leh mahni ṭula che chhuak tan chuan chetsual palha hliam tuar emaw nunna atana hlauhawm thei hiala chetsualna kan tawn chang a awm ṭhin a. “Chetsual ni na na na chu, inven a har reng a,” kan tih rualin, kan chetsualna tam zawk erawh hi chu fimkhur taka kan pumpelh theih an ni thung. Vanduaina vang liau liauva chetsualna tawkte an lainatawm, an khawngaithlak a, a tuar lotu tan pawh a na ṭhin. Thenkhat chetsualna erawh an laina leh chhungkhat hnai deuhte awm lohnaah hmunah chuan, “A tawng baw ve hrim hrim a nih kha,” tih mai tur awm te pawh a thleng ve thei. Chuvangin, fimkhur taka che a, hna kan thawh hi a pawimawh hle.

Electric bana lawnte vanduaina

He chetsualna runthlak tak hi a khat tawkin a thleng leh ṭhin a, a runthlak tawh nak alaiin tun hnaiah phei chuan inhnaih te tein nunna hlu tak chan an awm a, a pawi a ni. Mi ṭhenkhat chesual lai thlalak leh video te thlengin kan inthawn darh ṭhin bawk si nen. Mit ngeia an chesual lai hmuh tluka hrehawm leh thinkhei hi a vang ngawt ang le, eng kan tihsak thei der si lo. An nupui fanau, chhungkua leh thisenzawm te tan ngat phei chuan thinlunga hliam siam saktu a ni ngei ang.

Chetsualnaa mawhphurtute lakah sorkar thuneitute’n chet han la vak dawn pawh ni se, sorkar hnathawk indaih loh em em akara hremna khawng tak lekkawh ngawt ngaihna a awm lo ṭhin bakah, Mizo kan nihna nen phei chuan inventhawn tawn karah nen, ingngaihdamah kan tlak loh leh mawhphurtute ban lailawk hi sorkar tih theih tawk a ni mai a. Nunna hlu tak chantu nupui fanaute an khawngaithlak hle ṭhin. Chutih nak alaiin, chetsualna tawk zinga a tam ber phei chu sorkar hnaa nghet lo an la tam zawk fo lehnghal! Fimkhur vanga chetsualna pumpelh mai theih si, inthlahdah leh ngaihsam luat vangin nupui pasal an insunin, fahrah an pung ta zel a nih hi. A pawi asin.

Taksa venghimtu

Covid-19 hripui vanga kan hriat lar Covid-19 PPE thuam inbel kha a tu tan mah a phurawm lo a, mahse natna hrik laka venghimtu ṭangkai a nih avangin khawlum tak karah, thlan tla hluam chung pawn natna buaipuitute khan an hak zel ṭhin kha.

Hetiang zelin Power & Electricity department huaia power line siam ṭhaa thirbana lawnte hi chuan chetsual palha taksa himna tura thuam pawimawh entirna atan lukhum khawng ṭha tak, tluk leh tlak sual palh pawha lu tuam him thei, tarmit fim, mit hmuh tibuai si lova mita bawlhhlawh leh nawi lut mai tur laka venghim thei tur, kutkawr chhah ṭha, current kal sual palh emaw hnathawh laia kut hliam thei laka venghim thei tur, pheikhawk hnuai chhah ṭha tak te tal hian thuam theih ni se. Heng bakah hian thuam dang a awm nual bawk ang. A pawimawh zualte tal erawh sorkar hian manto uchuak kher lei tum lovin hma la se la, chetsualna tam zawk hi kan pumpelh thei ang. Tin, hetia sorkarin thuam a pekte hi chuan an hnathawhnaah an ha ngei ngei tur a ni ang a. An hak loh chuan thununna lek kawh hial zawk se la.

Nge, keini hriat loh hian thuam fakim hi an lo kawl dim diam tawh zawk a, electric bana lawn turte hian Mizo pa rilru pu takin, ‘a hnawksak zawk daih, hnathawh min tibuai mai mai’ tiin an inbel ngai lo zawk? Nge, an lo rula rawh neih ve tawp zawk le? Electric bana lawn a, a hrui emaw siam ṭhat ngai vanga vanduaina tawkte thlalak emaw video ka hmuh hian thuamhnaw pangngai bak an ha ngai tlat lo. Hei hi thuneituten ngaihtuah rang se, an neih sa ang te hmang ṭangkai a, an mamawh tur ang pawh lei belh thuai theih dan zawng se a ṭha ngawt ang.

Tuialhthei phur chesual kara chetsualna mawlh kha

A pawi tak tak a ni, a pawi tak zet! Nunna hlu tak chan te muangten chawl hahdam mawlh se, an kalsan takte Lalpan thlamuanin awmpui zel rawh se. Hetianga vanduaina vanduaithlak an tawh hlimchhawna sawi chhunzawmtu nih pawh a inthlahrunawm viau nachungin hun lo kal zela kan fimkhur zel a ṭulin ka hre ve bawk si.

Kan kawngpui a zauvin tlan a nuam tial tial a, kawngpui zau zawk nei turin hmalak reng a ni bawk. A ni telin lirthei tlan a pung a, hnam dang lirthei khalh pawh an pung ve zel dawn. Ni tin mamawh chi hrang hrang phurtu an pun ang zelin chesual tawk an la awm dawn chauh. Hetah tak hian kan Zo nun zemawi, mahni ta ni lo awt lova hnawl ngam zel tura rinawmna kan mamawh ang.

Kan ṭawng tu’n lo haw lo se la, Tank Lorry accident hnaih chilh a, petrol/ diesel thaltute khan mamawh ngawih ngawiha an inhriat ai mahin, a luang ral mai mai tho tur uiin an chuh a nih hmel a. Mizo tam zawk hi zial zua, meizial emaw cigaratte pawh a bawm ngeia pai a, nawhalh emaw lighter ak ngei ngei an ni zel bawk si a. Petrol pump ṭhenkhat, a thawkte an fimkhurna hmunah chuan mobile phone hman tak ngial pawh an khap zawk ṭhin a nia. Eng emaw ho deuhva kangmei chhuah thut theihna hmun a nih vangin.

Kan kawngpui a zim avangin lirthei tam zawk hi an tlan chak lem lo a, hei hian lirthei chesual tur tam tak pawh a titlem ang. Hetiang hi tawn a khat em em, a thlawna petrol/ diesel thal mai tur han hmuh fuh kha chuan a itawm duh dawn bawk em a ni. An demawm bik lo, tuialhthei riral mai mai tura ngaihtuah ai chuan - mahse, a pawi zo tawh si.

Puipuinna hmun emaw vantlang hmun pawimawha “No Smoking” tia intar te hian awmzia nei tawlh tawlh se tia duhthu kan sam ang zelin, tuialhthei phur lirthei banga chiang leh fiah tak taka “Highly Flammable” tih inziak te hian awmzia nei zual zel se, a theih anga chhungkua leh khawtlangah pawh kan inhrilhriat nawn fo a ṭul ngei ang.

Pathianni: traffic dan bawhchhiat ni!

He thu hi ka sawi lang fo tawh. Lirthei ke hnih nei khalhtute tan lukhum (helmet) khum hi tluk palh hlauhva lu (head) sawh/ tauh hliam vengtu tura khawvel ram tina dan zam a ni a. Amarawhchu mi tam tak hian Traffic Police duty an awm kher lohnaah chuan helmet hi khum ṭul an ti lo fo, a nihna takah chuan kan himna tur zawk a ni tih erawh hrilh ngai pakhat mah kan awm lo, kan hre sa vek a, ngaihpawihmawh berah kan dah lem lo.

Hei hi hre nawn fo ila. Lirthei khalha chetsual hi Traffic Police an duty-na kher lovah pawh a thleng thei vek a, a thleng tam zawk hial ang chu. Nge Pathianni tuk te chuan inkhawm tura sam khuih sa a phirsi buai hlauh vang zawkin an khum peih lo ṭhin zawk? Hei erawh rawlthar lerh rual tan bak va ni suh. Ngaisamna leh palzamna nun hian hun reilote atan thil tiawlsamin samkhai zawkin lang ṭhin mah se, chetsual palh a thlen hnuin ‘khati zawk khan lo ni se la’ tia sawt tawh si lova inchhir a na duh fo zawk si.

Ngawi teh, Chawngbawla pawh bawl a hun lovah chuan fing takin a bawl lo ngam ang khan, kan him zawkna tura kan tih tur kan hriat sa baka danin min phuarna hi ngai pawimawhin fimkhur chhunzawm zel teh ang u.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn