Written by
K. Zothanpara

Central Service-ah Mizote

Mite'n Mizote Central Civil Service-ah an luh tlem tak thu leh lut tam leh tura Mizote'n ṭan kan lak a ngaih nasatzia an sawi ṭhin a; kan ram hruaitu, Chief Minister leh minister dang te, sorkar hotu dangte pawhin an sawi fo mai. Ni e, Central Civil Service-ah Mizote kan lut tlem ta hle a, ṭan kan lak a ngai tak zet a ni.

Sorkar hotute ruahman angin, November thla laihâwl vel khan NEDP press tour-ah tel vein Rajasthan leh Delhi velah kan zin kual a. Delhi-ah Mizo IPS officer, Pu David Lalrinsanga nen kan inkâwm a, ani hnen aṭangin Central Service, a bikin IPS-a Mizote dinhmun ka hriat chian leh zual phah a, a lawmawm hle.

Ka sawi tum taka luh hmain hei hi han zep zuai ila: Jaipur-ah khuan kawngpui kamah pawisa cháwia an hnam thuam (traditional dress)-a inthuama thlalakna an siam a, awlsam takin hnam dang aṭangin sum an la lut a, sum lak luhna ṭha tak a ni. Pawisa chawia sanghawngsei (camel)-a chuanna a awm bawk a, minute 5 pawh tling lo chuanah Rs. 100 an la a, sum lakluhna ṭha tak bawk a ni. Chutiang deuh chu Mizoramah ti ve duh an awm takin, ka'n sawi lang zuai a ni e!

Central Service-a kan dinhmun

Pu David Lalrinsanga hi Mizoin direct IPS officer service mek kan neih pahnih zinga pakhat a ni a, pakhat zawk chu Mizoram DGP ni mek, Pu Thianghlima Pachuau hi a ni. Pu David-a hi kum 1995 batch a ni a, DGP a la nih phâk mai dawn loh avangin, Pu Thianghlima Pachuau a chhuah hunah chuan Mizoramin hun eng emaw chen chu DGP-ah hnam dang (vai) kan neih a rinawm. Mizo zingah Pu David Lalrinsanga (1995 batch) hnua IPS-a lut kan la awm leh lo a, IPS-ah hian kum 22 chhung chu kan 'káwt’ ṭhak zu nia! Pu David-a hi DGP a nih theih hunah Mizoramah DGP-in rawn awm pawh ni teh reng se, a hnuah lut an la awm leh loh avangin hun rei tak chhung chu hnam dang DGP kan nei ngei dawnin a lang bawk.

IAS erawh hi chu Mizote kan la awm ve nual a, service mek mi 12 an awm àwm e (Manipur lama awm nghet Mizo dang pawh an awm tho a). Tuna kan Chief Secretary Pu Lalmalsawma hi a pension dawn hnai niin an sawi a, superanuation pension-in chhuak ta se, Chief Secretary ni thei chu Mizoin kan la nei nual a nih hmel. Mahse, tun hnaiah lut an awm pheuh pheuh chauh a, kum 2014-a Grace Pachuau a luh hnuah lut an la awm leh lo a, Grace-i luh hma pawhin kum 6 chhung chu kan 'nil' a ni. IFS (foreign service)-ah mi tlemtê an la awm a, IRS hi tunah hian service mek mi 6/7 vel an awm niin an sawi a; service danga awm mek tlem azawng an awm bawk âwm e.

Central Civil Service-a direct-a lut (UPSC exam paltlang) service mek Mizo an la awm ve nual a, an vaiin 20 chuang hret an ni mai thei. Mahse, tun hnaiah lût an awm ta mang lo tih hi chu phat tur a awm lo a, a bikin kum 2010 hnuah lut an tlem lehzual a, kum 2015 leh 2016-ah phei chuan lut an awm lo hrim hrim a nih hmel. Kumin (2017)-ah hian Main Examination zawh a ni tawh a, result a la chhuak lo. Result nghak mek zingah Mizo (Mizoram mi) pakhat chu hriat ka nei a (ka hriat loh pawh an awm mahna), tling ngei turin duhsakna han hlan phawt ila. Mahse, kuminah pawh kan 'nil' leh ang tih a hlauhawm hle mai.

Central Service-a luh tum

Mizo zirlaite hi tum bul fûk nei tur leh, chu nih tum mil chuan zirna lamah pawh kal turin kan infuih ṭhin a, thil ṭul tak pawh a ni. Mahse, tuna a lan dan chuan, Mizo zirlai tam tak, secondary leh higher secondary level-a thiam thei leh ti ṭha deuhte hian medical science (doctor) leh engineering lamah kal an tum vek ta emaw tih turin, HSLC leh HSSLC an zawh hnuah science subject an la deuh zelin a lang. A ṭhat tho rualin, ngaihtuah chian deuh erawh a ngai.

Mizoin tuna Central Civil Service-a officer ni mek zinga pakhat chu lehkha a zir laia thiam thei tak a ni a, HSLC-ah pawh top 10-ah a lang. Pawl 11 leh 12-ah chuan science a la ve bawk mah se, Central Civil Service-ah luh a tum a, a luhna atana kawng awlsam zawk tura a ngaih avangin college-ah chuan Arts-ah a inlet daih mai.

Central Civil Service-ah Mizote kan luh tam zawk theih nan hian under graduate emaw, post graduate level emaw aṭanga rilru siam a ṭhat tho rualin, secondary leh higher secondary level aṭanga rilru siam a, tum ngheh tlat a ṭul awm e. A chhan chu, higher secondary leh college/ university thlenga subject zir tur thlanah pawh awmzia a nei si a. HSLC-ah distinction/ first division-a pass vang leh science subject lak phak vanga lak ngawt zel hi a ṭha ber lo thei. Medical science, engineering, etc. lama kal tum tan lak ngei a ngaih rualin, civil service-a luh tum tak a fuh lo zawk thei ve bawk.

Sorkarin hma la se

Mizoram sorkar hotute pawhin Mizote Central Civil Service-ah kan luh tam leh theih an duh tak tak niin a lang a; chuti ni se, Mizo zirlai/ṭhalaite an luh tam theih nan hian tih tur a nei ve ngei ang. A phawvuakah ni loin, a tak takin a nih dan tur taka ṭan lak a ngai. Mizoram sorkar (Mizoram Youth Commission)-in Aizawlah IAS coaching an dinte hi a ṭha tho a, mahse, hei hian Central Service-a Mizote an luh theihna atan awmzia a nei tâwk lo. Central Service-a lut tur hian inelna a sang em em a, miin sum tam tak sêngin khawpui lianah hun rei tak tak coaching-te an kal a (hun rei lo te chhunga tling mai awm tho mahse); nasa taka an beih hnua hlawhtling tate an ni fur.

Kei chuan, India ram khawpui lian dang (Delhi, Hyderabad, etc.)-a coaching kal miah lo a, Aizawlah chauh IAS coaching kalte hi Central Civil Service-ah an inziah tlin ka ring lo hul hual. Chuvangin, sorkarin Aizawlah sum tam tak sêngin IAS coaching a din ve a, zirlai pawh an awm ṭeuh a; mahse, tlin phah zui ta an awm si loh chuan a hlawhchham tihna a ni. Mizoram sorkar hian Mizote Central Service-ah lut tam se a duh tak tak a, sum pawh sen ve a inhuam a nih tak tak chuan, Aizawla IAS coaching kalpui lo hian, Mizo zirlai, Central Service-a luh tum tak takte hi khawpui lian zawka IAS coaching centre ṭhaah an inzir theih nan awmze nei thamin ṭanpui zawk ni se, a hlawhtling zawkin a rinawm.

Hlawh leh hamṭhatna dangte chu lo dahṭha ta ila; Mizoram state bika service ṭhenkhat ṭha ta lutuk pawh hi sorkarin a ngaihtuah ngun lehzual a ngai khawp mai. MCS-te hi Secretary post kan pe tam mah mah em? Central Service-a inziak tling kher loa state service aṭanga promotion hmanga Secretary post an chelh thei hian Mizo hnam kal zel turah a ṭha zawk nge, a ṭha lo zawk ang? Mizoram Secretariat Service tana Secretary post pahnih ngawt dahte hi a âwm lo i ti ve viau lo maw?

I ṭang ang u le

Tunah hian, Mizoram sorkar emaw, Mizo mipuiin emaw kan thununa kan hnehchhuh theih chinah kan state chhunga Chakma leh Bru-te hi kan la dang thei a ni mahna; mahse, kan dan theih miah lohna, all India level competition-ah hian Mizote kan luh loh karah an lut thei tih hriat a ṭha. Kum 1995 hnuah Mizo zingah IPS-a lut an awm lo a, Mizote kan luh vat a ngai. Kan lut vat lo a nih chuan, Chakma/Bru-te hi an lut khauh si ang a, loh theih lohin Mizoram DGP-ah an la awm vûng thei asin. Engtikah emaw Mizoram DGP-ah Chakma pa awm ta se, kan rilru a na hle ang a, tih theih erawh kan nei vak tawh si lo ang.

Mizo zirlaite/ ṭhalaite an ṭan hle a ngaih rualin, nu leh pate pawhin ngaihtuahna thar an sên a ngai. Nu leh pate chu fate nun kaihruaitu an ni a, kawng kawhhmuhtu an ni. Fate Central Service-a lut tura fuih a, phûrpui a, a theih ang anga puiha kawng zawnpuite pawh a ṭul hle awm e.

Eng kawngah pawh hlawhtlinna a awm vek a, mahni kalna ṭheuha hlawhtlin theih pawh a ṭha vek e. Central Service-ah hian mi nazawng luh theih lah a ni hek lo. Chu'ng zawng zawng karah chuan, Central Service-a luh hi mahni mai bakah, Mizo ram leh hnam tan thil ṭha a nih avangin luh tum turin kan inchah ve a ni.

- K. Zothanpara