Biate khaw fai leh moral reform
‘Moral Reform hi a inzirtir theih’
Thuhma: Biate Pastor Bial Kristian Ṭhalai Pawl din kum 60 tlin lawmnaa tel tura min sawm ve avangin ni 10-13 (November) khan Biate-ah ka kal a. Biate khaw chhuak Pastor te, Bialtu Pastor lo ni tawh te, Hruaitu hluite leh Upa Zonunmawia, CKTP Gen. secy leh Nl. Lalfamkimi, CKTP com. member-ten kan telpui a. Thu sawitu apiang deuh thawin khuang zuar ang maia kan sawi tel ve ziah chu, ‘Mizorama khaw fai ber an nih fakna leh lawmpuina’ a ni.
Kum 2011-ah khan Biate khaw Village Council sawmna ngai pawimawhin, ‘Mizo Moral Reform Seminar’ V.C.P. Pu Liankunga hovin kan han nei tawh a. In tin/ chhungkaw tin aṭanga mi pakhat tal tel ngei turin tlangauvin a au vek a; ruaipui nen meuh mi thahnem tawk takin kan hmang a. ‘Chhung lam leh pawn lamah engtin nge Biate khua hi khaw fai leh thianghlim a nih theih ang’ tih hi kan han sawiho zinga mi a ni. Rilru leh taksa faina hi a Pathian thuzia leh ṭhang leh thar zelte hnena kan in rochun zel tur a nihzia kan ngai pawimawh tlang hle. Biate khawtlang leh Kohhran lo inenkawl tawh dan leh a khaw faizia te hre rengin, Biate khua chu Moral Reform chuan, ‘Model Village’ atan a thlang nghe nghe a ni. Hetianga anmahni ngei pawhin ni thei ila tia an duh chu, an lo ni thei ta a ni te pawh ti ila a sual awm lo ve.
1. Eng vangin nge Biate khua a fai reng? Biate khua khi tun hnai mai aṭanga vawn fai a ni lo va, tun hma aṭanga lo insehmur daih tawh leh tun hnua hetianga lo fai chho ta hi a ni. A chhan hrang hrang nia ka hriat dan chu hei hi a ni:
a) Biate khaw lal, Lalthangchuanga sailo, (kum 1900 - 1948) rorel that vang a ni: Hetiang hian khaw enkawl faina chungchangah thupek a chhuah a. “Khaw lai tihfai ngaihtuah dan: A fai leh fai lo kantu Kawlbawia hnatlang awl a ruat a ni. Kawlbawia thu neih dan: Chawlhni kartin a kan kual ang a, mahni khawlai chan apiang a phiahfaitir fo ang a; a thu anga ti duh lo apiang chu Upa (Lal Upa) hnenah a report ang a; Upain seki/ siki (inrunna pangngai) an chawi zel ang...” (Lalthangchuanga kut ziak aṭanga lak) tih a ni. Khaw lal/ hotute hian khawtlang enkawlnaah kori an lotu hle mai. Hetiang deuh bawk hian, kum 2000 khan, Synod Office-a ka awm ve laiin Ngopa khua kan tlawh a. An khua a lo fai hle mai bawk a, a chhan kan zawh chuan, Bialtu Pastor H.Lalrinmawia min hrilh dan chuan, ‘Hman laia an khaw lal (a hming ka hre reng ta lo tlat) in khaw vawnfai a ngaih pawimawh em vang a ni, an ti,’ a ti bawk.
b) Biate khaw Val Upate leh Village Council-ten khaw vawnfaina mei an chhit zawm zel vang a ni: Kan pi pute hun lai aṭanga khaw hotute leh Val Upate khawtlang a thu an neih dan kha, Biate khua hian a chhawm chho hle mai. Tin, V.C. thuneihna an ngai pawimah a, chu chuan khawtlang lungrualna a siam a ni.
c) Biate Children Association (BTA)/ Biate Naupang Pawl vang a ni: Biate khuaah hian Biate Naupang Pawl tun hma aṭang khan din a ni a. He pawl hian veng tinah hruaitu nei vekin, Inrinni zing apiangin, khel lo vin, ‘kawngpui/ khawlai dung’ an phiat ziah ṭhin. Hetianga tun hma aṭanga khaw chhung vawnfaina lo ngaih pawimawhna khua a nih avangin, naupang aṭanga chi intuh a awm tlat niin a hriat a ni.
d) Sawrkar leh khawtlang an ṭang tlang: Khitianga tun hma daih aṭanga faina kawnga chi lo tuh tawh thalthuamin, hun eng emawti lai aṭang khan, sawrkar nena ṭangrualin faina chungchangah thil an lo titlang fo tawh. Entirnan, tunahte khian, kawng dunga pawlhhlawh paihna tur bawm (hnang tah) sawrkarin a siam sakin an enkawl ngun hle a. Nitin sikul te, V.C leh YMA/ MHIP lam naupang
aṭangin bawlhhlawh thenfai/ paih dan an inzirtir vek a. In lamah chhung tinin naupangte an inzirtir/ hrilh bawk ni ngei bawk tur a ni. Tin, ‘Khaw chhung faina Enkawltu Committee’ an din a. Chu chuan kawng leh a dung rawng hawih leh pangpar mawi tak tak chingin an enkawl a. Kawng hrula thuziah/ poster awmze nei tak tak an tar fur mai bawk. Chung zinga danglam deuh mai chu, “Bawlhhlawh i ngaihtheih viau chuan, vanram pawh nuam i ti lovang” tih hi a ni! An sawi leh pakhat chu, Biate khaw tlawhtu pakhat chuan, “Biate-in tlakchham in nei” a ti a. “Eng nge?” an tih chuan, ani chuan, “Bawlhhlawh” a ti e, an ti!
e) Chhungkaw tin leh V.C an ṭangrual: Chhung tinin bawlhhlawh bawm/ bucket pahnih anmahni sensoin an lei a, V.C-in bucket-a bel tur chi hnih: Ṭawih thei tih leh Ṭawih thei lo tih a hrang ve vein fiah takin an ziak/ print a, chu chu an beltir vek a ni. Hetiang hian, chhungkaw tin hian sawrkar/ V.C. hnik tum bik lo vin, mahni tih theih ang ang tih an tum ve tlat a. An rilru puthmang (moral) a dik niin a lang; chu ngei chu an lo parchhuahpui ta a ni ber mai.
Burma/ Myanmar rama Mizoten an sawrkar puihna phut lo vin, ei leh bar leh in leh lo dinna kawngah rilru dik an pu tih kan hriat fo angin, khaw vawnfai chungchangah chuan, Biate khua pawhin an ni ve tihna a ni awm e. Hetiang hian Mizorama khaw tinte pawh hian kan ti ve thei vek a ni tih hi kan hriat a ṭul.
Biate khua chu, “Geneva in the North East India” kan ti ve teh ang! Geneva, Switzerland ram khawpui mawi ber tih a ni a. Tun hma chuan a mawiin a fai bik lo. Mahse, John Calvin-a khan tisa leh thlarau nun atan thenfaina leh Kohhran siam ṭhatna hna nasa takin a thawk a. Kum 1989 khan John Calvinan Geneva a Reform kum 450-na hriatrengna lawmna an siam a. An lawmna ni hnuhnung ber zanah, kawtthler tin mai tih turah intihthlimna leh ei leh in an siam nasa mai a. Zan dar 12 thleng chiah hun an siam/ bituk a. A tuk zinga kan thlenna bul mai kawtthler ka fan chuan, zan lama hnuhma bawlhhlawh nei lo ang maiin, fai em emin an lo tifaia leh vek thei mai nia! Geneva khawpui a chengten chutianga an khawpui an enkawl theih chuan, engah nge keini, Mizote pawhin kan tih theih loh bik ang?
2. Moral reform hi a inzirtir theih hle a lo ni: Moral reform kan tih chu, ‘rilru puthmang dik put/ neih’ tih hi a ni ber mai. Hei ber hi nun kawng engkim kaihruaitu, Arsi chu a ni. Mi thiamte sawi dan chuan, ‘moral’ chu: ‘kan rilru puthmang, kan nuna a taka min lanchhuahtirtu hi a ni’ tih a ni. Tichuan, moral-in a dik, mawi leh ṭha a tih a taka nun chhuahpui chuan, moral reform kan tih chu a lo lang chhuak ta a ni.
Moral reform hi inzirtir theih a nihzia chu, entirnan, naupangte hi bawlhhlawh a paihna tur bawm/ box a paih kan zirtira an paih ngei chuan, an tet lai aṭangin an puitlin thlengin an nunpui dawn ta a ni. Tin, kan hriat reng tur chu, hetiang kan sawi lai hian Pathian chuan, chhung lam faina hi a ngai pawimawh zawk tih hi a ni.
Rilru faina chuan pawn lam faina a hring a, chu chu faina dik tak chu a ni. Chutiang rilru (moral) ṭha chu kan put ṭheuh chuan, Mizoram chu India rama state fai ber kan ni thei dawn a ni.
- Rev. K. LungMuana