Written by
Zonunsanga

Ram leh hnam humhalh: Zirna lama ṭan lak

Kum 2016 UPSC Results tihchhuahah khan pakhatna chu Karnataka lam chhuak Nandini KR niin hnam hnufual (OBC) a ni nghe nghe. B.E (Civil) degree hi Bangalore aṭangin a zo. He hmeichhia hi mipaten kan tluk lo leh phawt! UPSC hna laknaah hian mi nuai sawmpakhat chuang (over 11 lakh) in dilin chung zinga 4,59,659 te chuan exam tak tak erawh an hmachhawn a. Mi 1,099 lak zingah Other Backward Class (OBC) - 347; Schedule Caste (ST) - 163; Schedule Tribe (ST) - 89 an awm ve a. Rualawh a nâ duh ngei mai!

Rev J.H Lorrain (Pu Buanga) leh Rev. F.W. Savidge (Sap Upa) te hnuah kum 1898 February 15-a Rev D.E Jones-an zirna school a hawn thar aṭangin kan ramah zirna pangngai takin a kal a. Kum 1952 aṭanga District Council-in zirna a lak ṭan hnuah politician-ten mi ṭha aia duhsak zawngte an thlûk avangin zirna a chiri zo a tih loh theih loh va. Zirna (education) lehzela politics a inrawlh hi a pawi ngawt mai. Hei hi kan tihtawp vat loh chuan kan chhiat pui zel tur a ni.

Kan ralmuanna hi kan hmang sual ta em ni?: Pathian zarah ram ralmuang kan ni a, hmuhnawn leh intihhlimna lam chhuahna (entertainment) khawvelin min hrut kân bik lo. Eng eng emaw kan ti a. Zai (idol/ icon, etc) leh fiamthu hmangin kan inâwi tlei a, kan inphelhruak siak bawk a, a ṭha e. Hetih chhung hian kan bul vela hnam dangte chuan lehkha an lo zir asin! Central Service-ah pawh an lan leh nawlh nawlh hi! Mi hnam ang kan ni lova, hnam tlêm tak kan ni a. Kan buaipui leh ngaihsan tur (value system) siamtute lam pawh kan inher rem hret a ṭul em? mi tih ang tih ve theih hi a ṭhat rualin he hnam naupang tak tak tân hian thil zawng zawng tih ve hi a tha ber em tih hnam rilru pu chungin ngaihtuah zui ila.

Mi chuan changkanna hi hman ata tawh an lo nei tawh a. India hmarchhak kil aṭang­in khawvela mi changkang tawhte (developed countries) hmuhnawm en leh thlir (entertainment) tho kan lo en ve a. Phak lo puiin rual kan lo awt ve a. Tih ve zel duhna thinlung puin kan bawh hum hum a, chulam chu a ber emaw tih turin kan siam a. Anni chu a buaipui tawk te chu awm bawk mah se a hnam pum huapin an bawh ve hum hum lo tih kan hre leh tawh si lo. Hei hian he hnam rilru hi a hruai sual mek a. State chawm­hlawm, thaw lian ve tak nia lang te hi kan thaw lian reng dawn lo. Central Politics inlumlet kal sual vangin he hnam hi khuarkhurum chhuah hleihtheih lohvah kan tâng thei a, kan hlat lutuk lo maithei bawk.

Zirna lamah ṭan la thar ila: Zirna lama tiṭha te dah lansarh aiin phuahchawp milar siam kawngah kan ngal a chak deuh em? Central lam hna lak leh kawng hrang hrangah kan dinhmun kan hria. Ram veitu tana beidawnthlak rum rum châng te pawh a awm. Central service kan luh tam theihna turin ṭan la thar ila. Chumi atan chuan hmachhawp (project) liam tham te siam zawk ila. Sawrkar, tlawmngai pawl leh media lam te nen ṭanghovin thil tam tak a tih theih a rinawm tlat. Hnam pumpui thlir chunga Media lamte pawhin ke kan chheh thiam a ṭul zual ta hle.

Mizote hi kan bawh lam chu bawh na tak kan ni a. Kan tih lam lamah chuan khawvel kan dengchhuak rang ṭhin hle. Infiamna (sports) lamah mite rin phak bak kan chuangkai tawh a. Zai leh lâmah khawvelin min hre ta bawk. Zirna lamah pawh hei aia sang hi kan thleng thei tih hi khawvel mithmuhah tarlan dan zawng leh ang u. Science leh technology, agriculture lamah engtin nge hma kan sawn ang? engtin nge Sikeisenah kan inkahkai ang? engtin nge kan ei leh bar (economic) a ṭhat zawk ang tih te hi ngaihtuah tlang suau suau ila aw!

Zirna in hrang hrangte ṭang lehzual ang: Degree sang leh dawng tam nazawngin ngaihsan leh râwn an hlawh mang ta hauh lo! A thil zir (subject) a hrechiang em? a thiam tak tak em? hman tlak (quality) a ni em tih inzawhna khawvelah hian zirna in hrang hrang te pawhin eng lam hawi (oriented) in nge zirlai te kan zirtir ṭhin? Exam-a tling (pass) mai turin nge thiam tak tak turin? Mizoram chhunga hna (job) chauh nge kan thlirpui India leh khawvel pumpui? Kan zirna ina lut tur zirlai kan zawnna kawnga kan infak leh inzawrh (advertise) danah hian kan nihna a lang ṭhinin kan hria em? A hlimhlawp leh nuam lam chauh ni lo, “kan zirna in aṭangin Central Service-ah mi chuti zat chu an lut tawh” tih te hi kan inzawrh (advertise) tharna leh intihsiakna tur ni zawk sela a duhawm mang dawn tak e. Chu rilru chu sawrkar, kohhran leh mimal (private institution) te pawhin pu thar vek thei ila aw! All India Civil Service Exam lam thlirin UPSC lam hawi tam a ngai lehzual ta. Thalai theihna sang tak tak neiten hlawhtlinna hi ban phak maiah a awm a ni tih an chian lehzual theih nan ngaihtuahna thar engtin emaw tak kan sen a hun hle a ni.

Kohhran pawh a harh a ngai: Baptist Church of Mizoram (BCM) ten College-HATIM an din hi kan ram leh hnam tan rohlu a tling. Roman Catholic Kohhranten Lengpui-ah St. Xavier College leh 7th Day Adventist lamin Helen Lowry College an nei thar ta bawk a. Hei hi thil lawmawm tak a ni a, chhawr nahawm tak ni zel sela. College ṭha kan mamawh deuh deuh dawn a, hemi kawngah hian kohhrante hian zirna lamah ṭan la zual zel sela. Ram pawna ngaihngam taka kan thawn chhuah (export) tur ṭhalai thiam zawk chherna kawngah tha kan thlah thiang lo ve.

A ruh lang rawta sawi chuan tuna Sawrkar hnathawk lian, Pathian ram thawhlawm thawh ṭha tak tak te hi an pension hnuah an thawh ṭha reng thei dawn hauh lo. Chung chu kan ngaihtuah thlen a ngai. Zirna leh inchherna ṭha kan neih lo va, India ram pumpuia mithiam leh mi chal lang kan neih tam loh chuan thil zawng zawngah hnam dangte hnuaiah kan kun a ngai anga, officer lian zawng zawng hi sakhaw dang betute an nih vaih zawngin Chanchin-ṭha hrilna leh kohhran ngei ngei hi a tuartu kan ni thei tih hriain ‘harhna’ thar kan mamawh e.

He ram hian chhantu a ma­mawh a. Kawng hrang hrangin kan chhan tlan a ṭul. Chutiang atana kawng khat - zirna kawngah Kohhran hi harh zel sela. Kohhran lian ber pawhin a pawimawhzia hriain Presbyterian English School (PES) hmangin zirna a chawi nung leh mek a. Result ṭha tak tak kan hmu ta zel. Hetah hian tawp mai lovin kal zel se a duhawm hle.

A aia sang - College leh University-ah rin hran nei miten an lo zirtir leh hlauh si chuan a ziktluak ngai lo vang. Kan rinna leh sakhaw lungphum innghahna hre mi; Hindutva hlauhawmna hre pha chinten kai hruai chhunzawm zel thei sela kan ram leh hnam tan pawh a ṭha zawk lo vang em ni?

- Zonunsanga