Written by
Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails
Bawngkawn Sikni eng leh Bawng in

Bawng In runpui bel ve ila... (National Milk Day pual)

Sahmulphah thla han chuan kai meuh hi chuan U-a-ma a hnai a. Phurna eng emaw takin min chenchilh a, sumdawngte tan pawh ṭhahnemngaih awmzia neih hun lai a ni. Khawpui kawn remchangte pawh cheimawi a ni leh ang a, chu kawn cheia a serh zinga mei ang ni ta chu Bawng In lem a ni. Chu ngei chuan Isua Krista pianna hmun min hriat chhuahtir a, krismas awmzia hrilhfiahtu pawimawh tak a ni.

Keini ran chungchang zirte tan phei chuan rilrua Bawng In hre rengin, Bawng In aṭanga chhuak Bawnghnute thlengin kan ngaihtuah lo thei ta lo ṭhin a. India ram puma Bawnghnute pual bika ni hman te a lo awm leh zel bawk nen, kan taksa tan chaw ṭha leh hrisel Bawnghnute thar chhuah kawnga hmalak a ṭul dan te leh a ṭangkaina han sawina remchang atan a ṭha lehzel si a.

Sahmulphah thla Ni 26 hi India ram puma Bawnghnute Ni (National Milk Day) niin, khawvel huapa Bawnghnute tharchhuak tam ram ni thei tura hmalatu pawimawh em em Dr. Varghese Kurien-a pian champhaphak denchhena he ni hi kum tin lawm ṭhin a ni. Ani remhriatna leh hmalakna azarah India ram hi khawvel pumah Bawnghnute avangin dinhmun sang takah a dintir bakah ram chhung mite mamawh a phuhruk thei a ni.

Hnam leh sakhua

Mizote hi India rama cheng siin, khawvel hnam hrang hrangin Indian hmel pua pawm harsa min ti ṭhin ang thovin Indian nih hian kan ril a rem kim zan lo. India sorkarin kan rilrem lo zawnga ro an rel emaw Mizote diriam emaw palzam zawnga ṭawngkam chhak a, hmalak an tum te ngat phei chuan kan thin a ter at a, China rama beh kan sawi phur fo mai. Amarawhchu, India ram aṭanga inla hrang emaw ram danga bet tur erawh hi chuan khawvel hian danglamna nasa tak a tawng a nih ngawt loh chuan thil thleng thei lo tawp tur a ni.

Mizoten Kristian kan nih hnua tun thlenga Chhandamtu Isua Krista pian lawmna huna kan siam chawp fo leh kan mitthlaa lang fo chu Bawng in (Ran in) a ni. Fak hla siamtute phei chuan, “Bawng in runpui a bel” ti te hialin a ni kan Lal Isua pianna tlawm tak an puan chhuah hi, kum tinin kan hla tuipui ber zinga mi a la ni zel bawk. Hetih lai mek hian India rama kan chenpui tam zawk Hindu sakhua vuantute erawhin Bawng In lam lunglen ve lem lo mah se, Bawng erawh ran thianghlim a ngaiin, Bawng talh khapna dan hial te pawh siamin, an humhalh a. Kan rinna nen erawh a inpersan viau thung lawi si. Amarawhchu Bawnghnute hi nunna atana chaw ṭha leh hrisel a nihna erawh an hre chiang viau a, hei vanga Bawngpui pawh hlut a ngaisang an ni kan ti thei ang.

Bawng inah chuan engnge awm?

Zawhna mawlmang tak a ni tiru? Bawng chaw te, an ek te leh zun hing te bak eng dang awm hek suh! Mahse, chu’ng Bawngpui rimchhe tak tak, an ek akara an rah pherh leh an zun nena inchiahpiah nuai karah chuan Bawnghnute, Bawng note tan mai ni lo, mihringte leh ran dangte tana chaw ṭha em em an sawr chhuak ṭhin tlat. Chu Bawnghnute chu, khawvel changkanna hle tawh mah se la, online hmanga sawr theih a la ni chuang reng reng lo! Amarawhchu, vanneihthlak takin Bawngpute leh Bawnghnute buaipuitute azarah Bawnghnute dah ṭhat chi hrang hrang lei tur a tam hle a. Bawng vulh kher lo pawn Bawnghnute leh Bawnghnute aṭanga chaw ṭha siamte chu kan leiin kan ei in thei thung, a va lawmawm si em!

Bawnghnute zara eizawnna

India ram pumah mi maktaduai 70 chuangin Bawng leh Bawnghnute kaihhnawih mihring mamawh chaw ṭha leh hrisel siamin hna an thawk a. Hei vang hian khawvel puma Bawnghnute tharchhuak tam ber kan niin, khawvel puma Bawnghnute thar chhuah za zela 21% lai mai hi India ram tharchhuah niin India sorkar thuchhuak chuan a tarlang.

India ram pumah Bawnghnute lama eizawng ringawt hi company 765 lai mai an awm a. Heng zinga Mizoten kan hriat lar leh lian ber chu Amul (Anand Milk Union Limited, Gujarat) niin, an Bawnghnute Amul Taaza phei chu chhungkua, pawl leh kohhranin ni tina kan hman a ni awm e. Amul hian khawvel pum huapa faklarna (running advertisement) daihrei ber siamtu nihna an hauh nghe nghe. An kum khat thawh chhuah pawh India pawisa tluklehdingawn 500 lai a ni.

Mother Dairy, Noida, Uttar Pradesh hi Milk Federation lian zinga pahnihna ni mekin, National Dairy Development Board hnuaia din a ni. Anni pawh hian Bawnghnute aṭanga siam chhuah chaw ṭha tam tak siamin an hralh nasa. Tun hnaiah KMF (Karnataka Milk Federation) tharchhuah Nandini Dairy (Good life) kan hmelhriat ve leh a. India ram puma Milk Federation lian zinga parukna niin, Bawnghnute aṭanga siam chhuah tam tak neiin an hralh chhuak nasa viau bawk. Mizoten TV fakna vela kan hriat lar tak, Verka Milk hi Punjab State Cooperative Milk Federation hnuaia Bawnghnute leh a kaihhnawih chaw ṭha siamtu niin, India ram pumah a lian sawm zinga tel phak a ni bawk.

Mizoram hian MULCO kan nei a. Kan mamawh tam tak min phuhruk chin awm mah se la, state dang aṭanga Bawnghnute aṭanga siam hrang hrang lak luh a awlsam zawk zel vang te leh chhan dang hrang hrang vangin ṭhan lam kan pan meuh rih lo a ni mai thei. Hetih mek lai hian India ram pumah erawh Bawnghnute leh a kaihhnawih eizawnna hian kum tinin 6.2% zela ṭhang a ni thung. Tin, kum 2021 chhung khan India ram pumin Bawnghnute leh a kaihhnawih aṭanga sum a hmuh hi India pawisa tluklehdingawn 13,174 a tling hial nia! Tamtham tak a ni.

Zar ngah, zarzotu tam bawk si...

Bawnghnute hi Bawngpui hnute aṭanga sawr chhuah a nih aṭangin chaw ṭha chi hrang hranga siam theih emaw tih mai tur a ni. Mizoten kan hmanna tlanglawn ber chu thingpuia pawlh atan a nih ṭhin laiin, chhang siamna (bakery)-ah te hian Bawnghnute aṭanga ei tur tam tak siam nan hman tangkai niin, ei leh in tur sawngbawlna atan Butter, Lassi, Paneer, Dahi, Ghee, Cream leh a dang tam takah pawh kan hmang ṭangkai ve zel a ni.

Taksa hriselna leh dinhmun azir zelin thau (fats) leh chakna (energy) pai sang leh sang lo te an siam chhuak a, Bawnghnute mamawhna pawh a pung zel niin a lang.

Chuvangin, India rama Bawnghnute Ni kan han hmang hial te pawh hi kan ni tin nun nen a inmil viau a ni. Bawng In runpui bel ta lem lo tan pawn, Bawnghnute tal hi chu kan thlah tak tak thei dawn lo a ni awm asin.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn Sikni eng leh Bawng in