Mizoram first ; Politics-a hlawkna leh zalenna
Nakum maiah inthlan kan hmachhawn dawn a, tuna sorkar ding mek hian kum khat pawh hun a nei tawh lo. Mipui pawhin nakum inthlan lo awm tur atan ngaihtuahna seng ṭan ila a ṭha viau mai thei. Thla 10 vel la awmah sorkar a rawn ṭan viau chuan kan hlawkpui fu thei tlat. Mahse, chu hlawkpuina chu mimal tan zalenna chânna a ni thei ang. Hlawkna chu ba nei nia inhriatna min siamtu a nih hlauh chuan mahniin thutlukna kan siam thei tawh lo a ni mai. Mipui nawlpui hlawkna a nih erawh chu mimal tumah ba nei ta riaua inhriatna nei kan awm lo ang a, zalen kan la ni tho ang chu.
Politics thianghlim hi kan sawi ṭhin a, mahse, engtik laiin nge politics hi a thianghlim ngai tia inzawh theih tak a ni. Thuneitute dinhmun a him a, tlâk mai a hlauhawm loh hian politics chuan politics thianghlim kan tih atan hian chance a nei ber mai thei. Chu pawh chu thuneitu chu a rilru a ṭhat viau chuan tihte a la ni ang. Har tak a ni, hriau benga sanghawngsei luh tlang ang em chu a ni lo nang a. Democracy kan tih ve ziahah pawh hian dan ang a rorel tura lal a, dan pawh mahni duhdana ṭhuai thei tura thuneihna nih inchuhna a ni mai a, politics chu. Chuvangin pawisak a tam viau thei lo a ni.
Chuvangin politician-teah hian beiseina neih thiam a ṭha viau, dem leh tawngpawh hmuh chhiat ngawt theih an ni lo. An rilru tur leh an sukthlek tur siamsaktu hi a awm ve niin a lang tlat. Mahse, chumi avanga thiam chantir chi pawh an ni chuang lo. Anni tlukna an rilru leh sukthlek tur siamsaktu thil chi hrang hrangte chunga awmze nei thei an awm leh chuang lo ang. A chhan chu regular taka ṭawngṭai inkhawma kal ziah zingah engzahin an ṭawngṭaina hi a hlawhtlin tak tak ring ang, anmahni insawi dan ni lovin. Pathian aiin politician-ah kan beisei a sang zawk daih fo awm a nia. Mipui, khawtlang hruaitu hrang hrang, sakhawpute pawh telin, zingah hian hmasawnna ṭha kan neihna turin anni aia pawimawh an awm a rinawm loh.
Mipuiin roreltute chunga huai taka kut kan thlak theih hnua kan political history leh politician-ten an hnen aṭanga beisei nei tura min siamte han thlir thuak chhin ila, an pawimawhzia a lang thei mai awm e. Chhiah (fathang) sang lutuk hi tih tlem theih a ni a, tihbo theih a ni a, lal te pawh a ṭhen chu an sual lutuk aiah paih daih theih an ni tih min zirtir a, chumi min umtirtu chu politician te an ni. Lalban kha a ṭhat leh ṭhat loh te chu thuhran ni se mipuite kha common agenda min neihtir a, annin thuneihna an chang thung. India sorkarin min sawisak leh tih retheihna tih ziaawm dan a awm tih min hrilh a, common agenda-a min neihtirtu pawh politician te bawk. Remna leh muanna common agenda-ah min neihtirtu pawh an ni tho, an tel lo pawhin India leh MNF te chu an duh chuan an indawr thei reng ang chu. Mahse, thuneihna an chan theihna remchang a awm a, an insawi lut. Inchung rangva, TRYSEM, IRDA, NLUP te min umtirtu pawh politician te an ni.
Heng hi hun kal tawh hnu a ni a, tuna politics ngaihven ṭhalaite hi a hre pha lo an ni fur tawh ang. In awih loh chuan zawt mah rawh u. Tunah hian kan politician ten eng common agenda nge min chhawpchhuah? Politics-ah hian mipui nawlpuiin eng nge chanvo leh hlawkpui tur kan neih?
NLUP hi mipuiin an duh a ni ang tiin MIP min sawi hmuh a; NLUP chu a ṭha ngang a ni ang tiin SEDP min sawi hmuh leh. Thil inang lo a ni mai thei, an chhawpchhuah dan leh min pek dan chu danglam tehchiam a awm lo. Economic agenda ṭha zawk min pek zai an rel lo a, economic policy pakhatin thil danglam a thlen loh pawhin ngaihtuahna thar min hmanpui lem lo. Politics-ah hian economic policy-in awmzia nei se an ti lo a ni ang. Party hrang mah se economic policy a dang chuang lo. Economic policy-ah pawh a danglam a ni tihna tur hi a vângin ka hria.
Mipui ten thuneihna kan pek tur chungchanga thutlukna kan siam theihna tura an inzawrhna election manifesto lah chu tihhlawhtlin tum aiin inziah ṭhat siak mai mai a ni, anni politician te bawk chuan an ti a. Sorkar thuneihna changtu turte tan hian mipuiin common agenda kan neih a, mipui nawlpuiin sorkar zar kan zo hi a ṭul ta lo em ni? Chumi tel lo a sorkar dan thuruk hi politician te chuan an hria a ni ang.
Ni thei awm ber a ka rin chu ‘political elite’-ho hi an ni. Politics khawvela mi challang leh hmelhriat ngah an awm a, politician te kan ti a, ‘political elite’ tih hi remchang riauin ka hria. Party worker an ni a, party tana sum thawhtute an ni a, campaign fund thawhtute an ni bawk. Politics-a an hawi lam lama hawi ve thei tur mi eng emaw zat an awm bawk. An telna emaw an ṭan party an sorkar chuan an hlawk a, zarzo tur leh zotu pawh an nei. Anmahni kaltlanga sorkar zarzo pawh an awm ṭhin. Hengho fel leh zei, fing lutukin an bawh leh ṭan lam hi sorkar chu an ni mai ṭhin lawm ni. A mipui berin common agenda kan nei tawh mang si lo.
Heti zawng hian sawi ta ila: kan inthlanin mipuiin common agenda tlang hriat kan nei tawh lo a, mahse, agenda chu kan nei tho si a ni. Chu kan agenda pui ber chu mimal emaw chhungkuain emaw sorkar zarzo hi a lo ni a. Political elite-ho kaltlangin a ni ber a, mahnia MLA, minister be ve leh an zarzo phak te pawh chu an awm. Mahse, he zarzo-na hian kan zalenna hlu tak mai kawng hnihin min lak bo sak thung. A zar kan zote laka ba nei nia inhriatna a lo awm ṭhin a, a ṭhenah phei chuan mahnia zalen taka din nalh aia midang behchhan tumna rilru a awm ṭhin niin a lang. Kawng dangah chuan inthlanah hian kan ṭhat tlanna tur a lang pha tawh lo a, mipui kan bo a, a mipui nawlpui angin phuar emaw rahbehin kan awm hlauh mai a ni.
Politics-a mimal hlawkna kan um lutuk hian kan zalenna kan hloh a, a nawlpui ṭhatna leh hlawkna kan um hian kan zalen ṭhin. Chuvangin politician tute emaw hi chuan mipui tan common agenda thar min chhawpchhuahsak thei se, political elite hnawlin rap bet se tihna ni loin mipuite hian politics-ah zalenna bung kan chuangkai thei mai awm e. Politician-te hian corruption free society tih changte an nei a; chutiang chu keiniah beisei theih pawh a ni dawn em ni? Corruption vanga ṭhuanawp mai tur ni lo mipuite inṭawm theih political agenda hi kan mamawh ber ni maiin ka hre tlat a ni.
- Vanlalremruata Tonson