Mizoram Lawless State
December ni 15, 2018-a MNF Sorkar thar a lo pian a, CM leh Minister-ten thutiam an lâk zawh chiaha Zaipawlten 'Halleluiah Chorus' an rawn sa kha a ropui ka tiin Kristian ram kan nihna nen a inhmeh êm êm a. ‘MNF Sorkar chu an danglam dawn e, Minister leh MLA ah lehkhathiam tak tak kan nei bawk a. Sorkar ṭha tak kan nei dawn e,’ tiin ka lo lawm êm êm a. Amaherawhchu, hun a kal zel a, Mizoram hian tun aia Sorkar ṭha lo hi ka la hrawn ngai lo tih hi ka ngaihdan dik tak a ni ta.
October ni 14, 2021 khan Champhai DC chuan Myanmar aṭanga rawn lut, kuhva phur leh sumdawnna thil dang phur lirthei tlân phal a nih loh thu a chhuah a. December ni 14, 2021 ah Champhai DC vêk hian Order chhuah lehin December ni 15, 2021 zanlai dar 12 aṭangin Kuhva phur bik tan Khankawn check gate khâr a nih thu a chhuah leh a. December ni 18, 2021 ah Kelkang daiah Champhai DC ngei chuan Kuhva ro phur motor manin kuhva chu halsaka puh a ni. A tûk December ni 19, 2021-ah Kuhva neitu Lalhruaitluangi, Chaltlang Lily veng chuan Champhai DC lakah FIR theh lutin Police lamin an register nghal bâkah investigation la nghalin an phûr hle.
Champhai DC hi sawn chhuah tumna a awm nia hriain CYMA hruaitute chuan sawn chhuak lo turin CM Pu Zoramthanga chu a Office-ah an va hmu a. Hemi hnu January ni 11, 2022 hian dân lova Kuhva ro tawlhtuten Pu Zoramthanga chu a Office-ah hmuin Champhai DC chu sawn chhuak ngei turin an nawr ve thung a. Tichuan, an ngen tûk; tûkleh January ni 13, 2022 ah Champhai DC Pi Maria CT Zuali chu Champhai aṭanga sawn chhuah nghal a ni ta a ni. Thil hi a mak ṭhin asin.
Kum 2019 daih tawh khan Central Sorkar, Home Ministry chuan Hmarchhak State te chu Myanmar aṭanga Kuhva ro tawlh luh chungchangah inhnamhnawih lo tur leh dang chat turin a rawn hriattir daih tawh a. Khawthlang lama Kuhva chingtute pawhin Kuhva ro tawlh avânga an kuhva thar chhuahte an hralh theih loh hlauin November ni 12, 2021 daih tawh khan Mamit District Village Council Association te chuan CM chu hmuin hma lakpui turin an ngen a. CM chuan khawthlang lamah Kuhva tih ro-na khawl leh kuhva scope siam a nih theih nana hmalâk a tum thu a lo sawi daih thung. Tun thlengin hmalâkna pakhatmah a la awm chuang lo!
Mizoram sorkar hian Myanmar aṭanga kuhva ro tawlh chungchangah leh khawthlang lamin an kuhva thar chhuah an hralh theih loh chungchangah hian ngaihdan an nei ngam lova, hma hi an la ngam lo hi thil mak tak a ni. December ni 29, 2021 khan Pi Vanramchhuangi chuan Champhai Police Station-ah Myanmar aṭanga kuhva leh thil danga sumdawnnaah Zokhawthar Land Custom Station-a an record leh Rih Sector-a record a inmil lo tiin FIR a theh lût a. Hmalakna zuina pakhatmah a awm lo. Langkaih Group YMA, Taitesena Group YMA leh Hachhek biala Kuhva chingtute hian vawi duai lo Myanmar aṭanga Kuhva ro tawlh rûk hi an man tawh a, Jail-a tâng sawi tur pakhatmah an la awm lo a; tlanchhiaa motor tlanchhiat santute pawh chhui zuina a awm chuang hek lo.
Kuhva chungchang harsatna chu August ni 9, 2022 khan Zonet chuan chhuahin a tûk August ni 10, 2022 ah Mamit Magistrate chuan, "Mamit District chhung khawi hmunah mah dan ang ni lova Kuhva lakluh leh phurh khap tlat a ni" tiin thuchhuah a siam ve nghal a. Nimahsela, he thu chhuah hnua kuhva phur an man te lakah case file-a, Jail-a indah luhna ala thleng miah lo thung. December ni 17, 2021 Police Headquarters (PHQ), ‘Aizawl aṭanga Kuhva phûr Motor dang lo tura Champhai Police hrilh an ni,’ tih thuthang Social Media-a rawn lar vakte kha Executive Magistrate report kha a zuzi leh ta mai em ni? Kan Sorkar hian dan lova Kuhva ro tawlhna hi a support zâwk em ni aw, ka ti ṭhin.
Hachhek bial chhunga Myanmar aṭanga Kuhva ro an tawlh rûk an man bag 2,377 te chu Kudam 6 ah dah niin Civil SDO (Magistrate) in a kalh bakah red-mark hmangin Police ten an chhinchhiah vek a. Heti chung hian Kudam a mi Kuhva ro chu a bo thei tho nia! Kudam aṭanga kuhva ro ru chhuaktute hi Sorkar hian a chhui ngam dawn em? Nge, a ngawihsan zel dawn? Kuhva ro tawlhtu zingah Sorkar milian an inrawlh a ni thei mai angem? Nge, dan lova Kuhva tawlhtute hian Zarkawt tlang thianghlimah thil pek kût an lo nei dim diam tawh zawk?
Hachhek biala kuhva chingtute hian kumin April ni 27 khan an kuhva thar an hralh chhuak a, hei hi an hralh hnuhnun ber a ni. Kumpui lingletin bianga thlan tui farin thosi leh vaihmite pawisa thei lovin hna an thawk a. He an Kuhva hralh tur rinchhan hian an fate Aizawl-ah leh Phaiah lehkha an zirtir a. Tun anga kuhva an hralh thei lo reng a nih chuan an fate hi lehkha an zirtir reng thei dawn lo, an koh haw vat an ṭul dawn. Kuhva an hralh theih loh avâng hian Krismas thawhlawm thawh tur nei lo pawh an awm ta. Kawrthah kohhranah phei chuan Krismas thawhlawm khawntuten khawn hreawm an ti a. Krismas Committee-in tualchhung sum puk an dil. Hachhek Biala kuhva chingtuten an kuhva an hralh theih loh avang hian Pathian ram pawh nasa takin a tla hniam.
Khawthlang hovin an kuhva an hralh theih lohna chhan hi Myanmar aṭanga kuhva ro tawlh vang a ni, tiin a zirchiangtute chuan an sawi. Mizoram Sorkar hian engati nge Kuhva rah ro mai mai pawh a dan theih loh? Myanmar aṭanga rawn lut nisi Hachhek biala kuhva chingtuten kuhva ro tawlh an lo man ta daih mai ṭhin a, heti chen chen an phur thei hi Sorkar hian zahna chang a hria em? November ni 17, 2022 ah Kuhva ro an man ṭumin Opium chi (Poppy Seeds) leh Foreign Cigarete man tel a ni a. Kuhva karah thil dang phurh ṭhin a ni, tih hi Sorkar hian a pawm tawh em?
A pawi ka tih chu kan ram ngeia kuthnathawktute beidawng ṭan ta hi a ni. Kuhva chungchanga LPS Special Report ka lo en ve a, kut hna thawktu pakhatin a sawi chu, “Sorkar hian dân lova sumdâwngte nge kut hna thawktute hi a ṭan zawk dawn? Keini pawhin dan lova sumdâwnna hi kalpuiin Kanja zuarin zu leh damdawite (ruihhlo) hi kan tawlh ve thei reng,” tia a beidawnna âwrawl kha khawpui ri aiin ka thinlungah a ri a ring zâwk.
Middle School kan kal lai khan Mizo ṭawng subject-ah, ‘Khawvela mi hlauhawm berte chu mi beidawngte hi an ni’ tih kha ka thinlungah a rawn thar leh ṭhin. An beidawn miau chuan midang ngaihtuah thei hauh lovin an dam khawchhuahna tur nia an hriat kawng chu an zawh ve mai tur a ni. Mahse, chumi hma ngei chuan Sorkar hian an harsatna hi sutkian sak thei hram se ka la ti fan. Mahni mipuite harsatna pawh chinfel sak thei lo sorkar kan hrawn mek a ni si a. Dânin awmzia lah a nei si lo. Lawless State-ah kan chang zo ta!
Hachhek biala kuhva chingtute hian Mamit DC kaltlangin Zamuang khuaah Police check gate siam turin Home Department an ngen a. Home Department-in a chhanna chu, 'Check gate-a duty tur Police lak belhna tur sum sorkarin a nei lo,' tih a ni. Kan Sorkar kal dan hi hahthlak ngat ngat tak a ni. Hachhek bialtu MLA Pu Lalrindika Ralte chuan, ‘Mipuiin check gate chu kan siam mai ang a, a duty tur pawh mipui aṭangin detailment kan siam ang a, kut hna thawktu miharsate ṭanpuina turin MLA fund hman hi Sorkar hian min phal sak hram rawh se,’ tiin Sorkar a ngen a. MLA dilna kha lo phal sak hram rawh se. Total Bandh hial neih a ni a, Total Bandh neih a nih lai khan, Chief Minister Pu Zoramthanga chuan November ni 15, 2022 khan Mizo Hnam Runah thusawiin “Kuhva chungchangah khu lama (Central) mawhphurtu kawh chat tur kan hre lova, kan hre ṭan tawh”, tia a sawite kha a zahthlâkin Mizo mipuite hi min tham lo hle a. Dâwta inbum kual mai mai hi a hun tawh lo takzet a ni.
Khawthlang kuhva chingtute thinrimin kuhva ro phurtu motor an man an hâl a, Champhai lirtheia eizawngtu pawlten Mamit District-a motor registration tite Champhai District chhunga tlan luh an phal lohna thu thuchhuah an han siam a. Dân lekkawhtu tur Sorkar chu a ngawi reng ringawt maite kha a zahthlakin, khawiah nge mipui himna tura kan dân siam hi lekkawh a nih? Dân kengkawhtu sorkar hi khawiah nge a awm? Dân kan lekkawh loh avângin Mizo leh Mizo inkarah thisen a luang thei tih hi Sorkar hian a hmu lo em ni? Dân lova thiltitute hian dân dik taka tite hi an hneh mai ang maw? Chu chu Zoram mipuite hian kan phal ang maw? A teuh lo mai. Dan hnuaiah mi dik takte hian an chanvo dik tak hi an chang tur a ni.
- Ma Liana, Sihphir Venghlun