Written by
Nawlchunga Chinjah
Meisatla, Siaha

TIHDAM THEIH LOH AIDS!

Khawvel huapa ni pawimawh tam tak zinga pakhat chu 'World Aids Day' hi a ni ngei ang. Kum 2017 world Aids day pawh december 1, zirtawpni hi a ni. He ni-ah hian, he natna nena nun hmangte tan thil tam tak kan ti thei lo a nih pawhin an rilru natna leh hahna, beidawnna thlen belhchhahtu nih loh tum ila, an nuna beiseina nung siamsak hram hramtu nih tum ta zawk ila.

Kum 1988 aṭang khan thupui (theme) hrang hrang neiin December 1 hi AIDS chungchang in zirtir nan te, he natna avanga beidawng mai lo tur leh, hemi natna veite endawnga hmusit lo tur tea inzir nan hman ṭan a ni. Tunah pawh hian, "Increasing impact through transparency, accountability, partnerships" tih thupuiah neihin he World Aids day hi khawvel pumah December 1 hian hman a ni leh ang a, a thupui (theme) zulzui khian Aids natna tuar mekte hnenah leh mipui hnenah zirtirna pek leh a ni ang.

World Health Organisation (WHO) in a tarlan danin tunah hian khawvel pumah mi maktaduai 36.7 velin AIDS natna hi an vei mek a, chung zinga maktaduai 1.8 vel chu naupang te an ni a, he natna avang hian mi maktaduai tam takin nunna an chan tawh bawk a, an la chan zel bawkin a rinawm. Ram hnufual apiangah AIDS natna hian bu a khuar nghetin, he natna vei hi an tam emaw tih mai tur a ni. Africa khawmual puiah AIDS natna vei hi an tam fal a, he natna vei tam lamah Africa khawmualpuia ram hrang hrangte khuan dinhmun sang ber ber an luah deuh vek mai. An dinhmun a hniam deuh avang leh thil dang dang vang te pawh a ni mahna.

India mipui zinga maktaduai hnih chuang velin he natna hi an vei ve mek a, mihring nuai sawm chuang vel lek awmna Mizoramah pawh mi singkhat leh sangli chuangin AIDS natna an vei. He natna avang hian kum 1990 aṭanga tun thleng hian mi sanghnih dawnin nunna an chan a ni. Mizoram hi India ramah pawh AIDS vei tam lamah a sang pawl a ni mek a, Mizoramah pawh Aizawl district-ah hian Aids natna vei an tam ber bawk.

Hetia Aizawl district a Aids vei an tam berna chhan hi, Aizawl khawpuiah khaw hran hrana mite zirna avang leh hnathawh avangte a kan inchiahpiah deuh vang te hi a ni thei mai ang em?

He natna an hmuhchhuah ṭan tirh kum 1981 aṭanga chhiarin tun thleng hian he natna AIDS hi tihdam theih leh enkawl dam theihna damdawi an la hmu chhuak lova, an la siamchhuak thei lo bawk.

Tihdam theih leh enkawl dam theih a la nih miau loh avangin mi tam takin he natna tuar a, tawk mekte hi an thinhrikin, an endawng fo - kai chhawn ve an hlauh avangin. Mahse, tunah erawh AIDS chung changa inzirtirna ṭha tak avangin AIDS natna tuar mekte pawn thinhrik leh endawng, hmusit leh deusawh aiin lainat leh khawngaih an hlawh tawh zawk a. An nun hlim tak leh beidawng mai lovin an hmang chho thei mek zel e. He natna tuar mekte hi kawm serh a, diriam mai tur an ni lova ṭanpui hi he natna tuar ve lo tena kan tih tur pawimawh tak a ni.

He natna inkaichhawnna awlsam ber leh tam ber chu hmeichhiat mipatna aṭangin a ni. AIDS vei mek zinga zaa sawm ruk chuang hi hmeichhiat mipatna (sex) aṭanga kai an ni tih MSACS report aṭangin a lang. Tin, thisen inpek aṭang te, inchiuna hriau thianghlim lo inhman ṭawm aṭang te, nuin a hnute tui a fa hnena a pek aṭang tein a inkai chhawn theih. Chutiang ang chuan kawng hrang hrangin he natna hi a inkaichhawn theih a, chumi a nih avang chuan AIDS natna kai lo tura inven hi kan tih tur a ni a, he natna tuar mekte pawn midang kai chhawn duh lohna rilru thianghlim tak kan put a ngai ve bawk.

Mi tam tak chuan an thil tih rah dik loh avangin he natna hi an tuar ang a. Mi ṭhenkhat chu anmahni tihsual leh tihdik loh vang ni hauh lovin Aids natna hi an tuar ve in a rinawm bawk. He natna vei naupangte phei chu an nu leh pate hnen aṭanga an kaichhawn a ni ber. Vanduai palh vang tein mi tam takin he natna hi an vei a, hrehawmna leh beidawnna nen an nun an hmang mek.

Chumi avang chuan AIDS natna tuara hmachhawn mekte hi thinhrik a, deuhsawh a, kawmserh mai tur leh en tleu mai tur an ni lo; kan fuihin kan ṭanpui zawk tur a ni.

Sawi tawh angin Aids inkai chhawnna tam ber chu hmeichhiat mipatna (sex) a nih miau avangin, hemi kawngah hian kan fimkhur a pawimawh hle - abikin nula tlangval te. Kan mimal nun zawng zawng kan bialnu/ bialpa, kan ṭhian kawm te kan inhriatpui theih vek lem loh avangin kan mi rin zawng tak leh, kan mi hriat chian em em te pawn kan hriat miah loh laiin AIDS natna an lo vei reng thei a ni. Chuvang chuan kan mi hriat chian ngeite ni lo nena hmeichhiat mipatna hman hi a him lo hle a, tin condom hman hi himna pakhat a ni. Nupui pasal neih hmaa sex hman loh hi a him ber. Kan bialnu/ bialpate nen kan thisen a thianghlim leh thianghlim lohte hi rilru inhawng takin test dun thei ila duhthusam a ni.

I mi rin zawng tak avang khan khawvel thiamna ina a la tih dam theih loh AIDS natna i kai palh theitih hria la, sex lakah insum hram ang che.

Reilote chhung lek nawmna hi dam chhung hrehawmna min thlentu a ni fo. Chuvang chuan, i mi rin zawng tak pawh kha invena tel lo chuan hmeichhiat mipatna hmanpui mai suh. Tihdam ai inven hi a ṭha ber fo.

Vawiinah Aids natna kan tuar ve lo a nih pawhin kan nun kan uluk loh a, hmeichhiat mipatna kawngah kan fimkhur loh chuan he natna hian min tlakbuak ve thei a ni. Chuvang chuan, Aids natna inkaichhawnna tam ber leh awlsam ber mai hmeichhiat mipatna kawngah hian fimkhur theihtawpa kan fimkhur a ngai.

Tin, Aids natna vei mekte pawn HIV positive ka ni tih kan inhriat chian chuan midang kai chhawn duhna rilru sual pu lovin, rilru thianghlim tak pu thei ila a duhawm ngawt mai.

He natna hian thliar hran bik a nei lova, ngam loh a nei hek lo. Chuvang chuan tunah hian, he natna hi i la kai lo a, i la hmachhawn lo a nih chuan uluk tak leh fimkhur takin i nun tum ang che.

Tin, tunah hian HIV positive niin he natna nen hian i nun kha hmang mek ni mah la, beidawngin indawm kun mai suh. A thim zawngin thil ngaihtuah suh la, mahni inkilhtawihin, zah avangin i nun hlimna tibo hek suh ang che aw. Hmalam panin i nun kha a ṭha thei ang berin hmang la, hmalam pan zawngin kal zel ang che.

Tihdam theih loh AIDS natna hi midangin an kai chhawn lohna turin fimkhur la, a kai tawh i nih pawn midang kai chhawngtu ni lovin, Aids natna kai lo tura zirtirtu leh midang fuihtu nih tum fo zawk ang che aw.

Eng ang mi pawh ni la, fimkhur hi damdawi ṭha ber pakhat a ni. Hmeichhiat mipatna kawngah fimkhur la, inchiuna hmanrua thianghlim lo hmang lo turin fimhkur bawk la, he natna lak ata hi fihlim hram hram tum ang che - hlim taka i dam chhung hun i hman theih nan.

Tin, AIDS natna vei mekte pawn he natna avanga beidawng mai lo leh, lungngai a, mahni indawm kun mai lovin hmalam panin nun hmang zel ila. Kan sualna zawng zawng min ngaidam a, chatuan nunna min pe theitu Pathian hnenah inhlan ila - a duh ang anga a hman theih turin. Tihdam theih loh AIDS natna i do zel ang u.

- Nawlchunga Chinjah, Meisatla, Siaha