Written by
Rochamliana
Mission Veng

RAM CHU LALPA TA A NI

Ram Narsim-a te hunlai kha kum 135 liam ta, kum 1887 lai bawr vel a ni a, zalenna kawl a en hma, sapho awpbehna hnuaiah India ram zau tak a kun hunlai a ni. Chutih hunlai a ram ni tla seng lova roreltu chu Queen Victoria a ni a, a aiawh a India ram awptu chu Lord Dufferin-a a ni.

Shed Parshad-a fapa Ram Narsim-a chanchin hi han sawi zui viau tur a vang khawp mai a, chanchin chhui mi mithiam (historian) ho pawhin sawi thui tur an haihchham ve hle in ka ring. Kan hriat chin erawh chu he pa hi pa vannei tak zawng a ni ngei e tih hi a ni a, a chhan chu ‘Kursi Nashin’ certificate hum pha a ni miau a ni.

Ram Narsim-a hnenah chuan Delhi District Deputy Commissioner-in kum 1887-ah khan lehkha pawimawh tak ‘Kursi Nashin’ chu a pe a, certificate-a a lan danin Ram Narsim-a hi chutiang lehkha pawimawh dawngtu 14-na chu niin a lang nghe nghe. Certificate neitu chuan sap milian ho bulah pawh ṭhutthlengah thuin ṭhuthmun a rem ve thei ta tihna a ni.

India ram awptu sap ho kha an lal a na kher mai a, dan naranin India mi chu an bulah chuan an ding tur a ni mai a, ṭhutthlenga an thut ve ngat phei chu thil thiang a ni lo. ‘Kursi Nashin’ certificate neitu erawh chu an bulah, ṭhut­thlengah a thu ve thiang a. British Settlement Officer pakhat J. Wilson-an ‘Final Report on the Revision of Settlement of the Sirsa District in the Punjab’ (1884) tiha a tarlan danah chuan ‘Kursi Nashin’ certificate neitu chuan a pheikhawk a phelh ang a, “Thu rawh,” an tih hunah a thu thei ang a, “Ding rawh” an tih hunah chauh a thutna a thawhsan tur a ni.

India ram chhunga rel hmanga inkal­pawhna khan sapho tan sumdawnna kawngah te, ram inrelbawlna kawngah te leh sipai chet velah te nasa takin awlsamna a siam sak a. Khatih hunlaia rel kawng siam hna kha India miten hlawh nei lo va an thawh deuh vek an ni. Amaherawhchu, rel pindan nuam (First Class Compartment) ah chuan India mite tan luh ve a thiang lo bur a, “Uicho leh India mite tan luh phal a ni lo,” tihte chu hriattirna (notice) langsar tak a ni.

Kum 130 chuang zet a liam ta, ram ni tla seng lo vah pawh ni a tlakna a rei ta hle mai. Kum 2022 a lo her chhuah meuh chuan India ram awp bet thintu United Kingdom (UK) chuan Prime Minister thar mak danglam tak mai an nei ta nawlh mai a, a hming pawh kan hre vek awm e, Rishi Sunak-a a ni.

Rishi Sunak-a chu saprama piang leh seilian a ni naa sap pawh a ni lo va, vunngo pawh a ni lo; sapho vin an hmuhsit em em, uicho ang leka an lo ngaih kumkhua hnam thlah kal zel aṭanga lo piang a ni a. Tunhma aṭanga sap missionary ho tana ‘ramthim chhah ber’ zinga mi Hindu sakhaw vuantu a la ni lehnghal vei nen! A nu leh pate chu Southeast African thlah kal zel zinga mi, Punjabi hnam niin an sawi a. Southeast African ho chu saphovin India ram an awp laiin kum zabi 19-na hunlaiah India ram aṭanga Africa ramah kut hna thawk tura pem lutte an ni.

“Ram changkang lo zawk kan awp kha kan awp ramte tan malsawmna kan nih ve na a ni a, tu tan mah phurrit kan ni ngai lo. Kan awp ramte khan an dinhmun hniam zia kha inpawm se la, ro rel sak ngai an nihzia pawh kha an inpawm a ṭul a ni,” tih ngaihdan buluk tak mai nei lui tlattu, colonialist leh right-wing imperialist mai bakah racist leh jingoist ti hiala koh theih pa rothap Winston Churchill-a te, hlaphuahtu dangdai Rudyard Kipling-a te, sipai hotu lar Robert Clive-a te, mi nunrawng Brig. General Reginald Dyer-a te phei kha chu lo tho lehin an Prime Minister thar neih thu hi han hre vaih se chu eng khaw sawi set set lova ‘vawi sawmpathum thih nawn nghal awn awn’ an duh hial mai awm asin!

Kan khawvel hi a va danglam ta em ve aw! Sap pachal ho lirthei ngainat leh ngaihhlut, ‘British iconic car’ ti hiala an koh ṭhin, Jaquar leh Land Rover neitu nihna chu kum 2008-ah khan rin loh tak maiin India rama lirthei siamtu hmingthang Tata Motors Ltd. chuan an lei sak daih mai a. India miin Jaquar leh Land Rover neitu nihna an nei ta mai tur chuan ril takin sapho a hliam a, an chapona chu vuak kehin a awm a, an rilru a na a, hrehawm an ti a ni.

Mahse, khawvelin kum zabi 19-na a kal pel thui tawh miau mai si a, kum zabi 21-naah chuan thil a danglam zo tawh a, sum leh paia indonaah chuan awp ṭhintu chuan a awp ṭhin chu a ngam ta ngang lo a ni.

Kum 2008-ah khan United States of America-ah chuan danglamna nasa tak a thleng a, kum 2008 US Presidential Election-a thawm nei ring tak chu Democratic Party candidate Barack Hussein Obama II a ni a, a auhla pui ber chu, “Ni e, kan ti thei!,” (Yes, we can!) tih a ni a, inthlak danglamna (change) tih ṭawngkam a vawrh lar thar hle bawk a nih kha. Chung zawng zawng aia danglam nasa zawk a awm a, chu chu maw, Barack Obama chu mihang (African American) a ni mauh mai!

Ahmedabad Airport aṭangin Delhi-ah kan rawn ṭum a, Kolkata lam pan lehnghal tur ka nih avangin hun awl ka nei tam lutuk lo. Delhi Airport-ah chuan lehkhabu pahnih khat lei ka duh avangin lehkhabu dawrah ka lut a, ka mit la nghal tu erawh chu US President atana thlan thar hlim hlawt Barack Obama thusawi (victory speech) chungchang leh a thusawi kimchang (full text), an chanchinbu zawrh hrang hrang phek hmaah lian pui puia lo inziak kiau kuau mai chu a ni a. Mint chanchinbu rawng eng vit vet chu ka lei a, thutna remchang ka zawng a, Obama thusawi chu ka chhiar chhuak nghal vek a. Ka chhiar nawn leh a, ka chhiar nawn leh a, ka chhiar nawn leh a...

Delhi aṭanga Kolkata pana kan thlawh chhung zawngin thildang reng reng ka ngaihtuah thei lo. Africa khawmualpui hmun hrang hrang aṭangin mihangte chu mingo hovin an man khawm a, nu leh pa, nula leh tlangval, naupang chenin zuah an ni lo va, nunau leh pitar putar chauh lo chu midang zawng zawng an ruh fai kelhna khuate pawh a awm an ti a, a rapthlak thawkhat hle.

Atlantic tuipuiah bungraw phurhin an phur a, lawng hnuai pindan thim leh rimchhia, boruak luhna awm mumal lovah saruakin thirkhaidiat a hlin an ni a. An dahna pindan tawt luat avangin an tan chet vel ngaihna a awm ngang lo va, a hrehawm lutuk avangin an zinga mi engemaw zat chu kawng lakah an thi hman ṭhin. Sal phur lawngte chu an thang rei loh chang chuan kar 4 aṭanga kar 6 chhungte an thang thin a, an thang rei chang erawh chuan thla 2 te, thla 3 te an thang ṭhin an ti.

America rama sal hmasa ber an phurh thlen kum nia sawi kum 1916 aṭanga chhiara kum 90 chuang hretah, kum 2009-ah chuan khawvela ram ropui ber President thlannaah Democratic Party candidate, US President 44-na ni zui ta chu mihang a ni a, a thlahtute pawh America chhim tawp (Deep South) ah tute emaw sal niin la (cotton) leh vaihlo china hmunah te rim takin hna an lo thawk tawh ṭhin niin an sawi.

Barack Obama-a te, Rishi Sunak-a te hi President tha ber emaw, Prime Minister nikhua ber emaw an tling zo lo mai thei. Mahse, France rama ziaktu lar ber zinga sawi tel kumkhua Victor Hugo-a thusawi, “A hun a rawn inherchhuah tawh chuan khawvelah hian dang thei tumah an awm lo” (No force on earth can stop an idea whose time has come) tih dikzia khawvel mithmuha tarlangtu an ni a, khawvel hi enkawltu nei a ni tih tichiangtu an ni bawk a.

Heng thilte hi ngaihtuah chian loh chuan thil pangngai tak anga ngaih theih pawh a ni a, amaherawhchu, a makzia hi ngaih­tuah chian poh leh a mak a ni.

Kan khawvel buai tak karah hian kan ngaihtuah fo lo mai thei, amaherawhchu, “Ram chu Lalpa ta a ni a, Hnam tin chunga roreltu a ni si a,” (Sam 22:28) tih te, “An ṭhutphaha lal ṭhute chu a hnuk thla a, Hnam tlawmte chu a chawimawi ta a,” (Luka 1:52) tih thute hi, kan duh emaw duh lo emaw, thunung a ni a, a nung reng a, a nung reng dawn a ni.

“Engkim Siamtu remruata’n, nungin kan che mai a lo ni” - C. Lalkhawliana

- Rochamliana, Mission Veng