Written by
TC Nunga

HMASAWNNA LEH PAWISA TIH THIH

Tuma hriat lawk lohvin November 8, 2016 zanah khan Rs 500 leh Rs 1000 note te tih thih an nih thu puan a ni a. Kha thu­-tlukna buru tak kha India ram econo­mic siam ṭhat nan leh corruption zung pawrh chhuah nan a tih a ni. Modia hian India ram tih hmasawn tak zet a tum avangin he thil hi a ti a ni.

Google-a khawvel political party corrupt ber ber tarlana pakhatna chu Pakistan-a Muslim League, tuna rorel lai party khu a ni a. Pahnihnaah Uganda rama National Resistance Movement Party, Pathumnaah Cuba rama Progressive Action Party a ni leh a. Indian National Congress Party hi Corrupt ber palina-ah dah a ni. India ram awm dan hre chiang tan chuan demo­netisation hi hmalakna tur ṭul tak, huaisen leh tum ruh ngai tak a ni.

Ram tana thinlung petu tak tak hruaitu kan neih tak avangin demonetization, pawisa tih thih policy hi hman a ni kan ti thei ang. Kum 1946 khan India sorkarin pawisa a lo ti thi tawh a, mahse a hlawhtling lo. A chhan chu India rama note hman leh vir kual zawng zawng cheng vbc 1235.93 a nih laiin cheng vbc 143.97, chu chu zaa 10 chauh tih thih a ni a. Hlawhtling zia-zang a ni lo. Jan 16, 1978 khan cheng 1000 note, 5000 note leh 10000 note tih thih leh a ni. Khatih lai khan hetiang note lian vir kual hi India ramah cheng vbc 146 a awm tih a ni a. Chutih rualin pawisa note awm zawng zawng chu cheng vbc 13430 (1980-81)-ah a ni a, zaa 2 pawh tling lo note tih thih hi a ni. Hemi ṭum hian note lian neituten bank-a an deposit kir zawng zawng chu cheng vbc 125 nia report a ni; vbc 20 zet chu kir ta lovin thuhruk bo hlen a ni. Tun ṭum 2016 pawisa tih thihah erawh hi chuan kan pawisa hman zawng zawng zaa 85 zet mai a thi buaih mai a ni. Sang note leh zanga note bakah chuan za note leh a hnuai lam an ni a, kan pawisa hman zawng zawng zaa 15 chauhva tam an ni.

Amaherawhchu, tah khan harsatna lian a awm lova, sang note leh zanga note kan neih ang ang kha deposit theih a ni a, kan account-ah a luh chuan a tawk a ni mai. Pawisa fai vawikhatah tam tak a lak chhuah theih loh avangin cheque hmanga indawr ngaih chang a awm kha a buaithlakna lai chu a ni mai. Pawisa kawl ru teuhte an buai hle niin a lang a, opposition party hote kha an buai kher mai.

Ram corrupt ber ber kan tih pathumte khi chu an tlu chhe chak hle a, dan leh thupek an kengkawh zo lo tawp a tih theih. India ramah hi chuan Private Sector sumdawngtute leh Industrialist te avangin engemaw chen hmasawnna chu a kal ve bek bek a. Sorkar khuahkhirhna thlah dul a nih hnu phei chuan hmasawnna pawh a kal tluang ve ta hle a ni. Eng­emaw chenah sorkar hi hmasawnna ti ṭhuanawptu tih theihin a awm a ni.

Chuvang chuan pawisa chheprelh (black money) hi sorkar hnathawk lian leh politician-te kutah hian a awm tam hle a rin a ni. Mi hrang hrangin black money kawl ruk chungchang hi an lo zir tawh a. National Institute of Public Finance and Policy (NIPFP) zirchianna aṭang chuan pawisa vir vel zawng zawng zaa 18 aṭanga 21 hi black money-ah (1983-84) khan ngaih a ni.

Suraj Gupta erawh chuan NIPFP chhutna hi hniam lutukah a ngai. Ani hi Delhi School of Economics-a Monetary Economics Professor a ni nghe nghe.

'Black Income in India' tih lehkhabua a tarlan dan chuan black money awm zat chu zaa 41.7 lai 1980-81 khan a ni a, 1987-88-ah chuan zaa 50.7 laiah a chho ta niin a sawi. Tun hnaiah zirchianna a awm zui em ka hre lova, hniam lam a pan loh a rinawm.

A tam lam chu eng pawh ni sela, black money hi engtia lo awm nge a nih tih hriat hi a ṭul awm e. Industry dintute leh thil siamtute hian an deh chhuah, production zat aia tlem an report fo a. Lungalhthei tonne 1000 hralh chhuak sela tonne 600 chauh hralh angin an report thei. An senso lam, phurh chhuahna leh hlawhfa man te uar takin an report thei bawk. Chutianga zep ṭhen, sorkar hriat lohva pawisa lak luh, hlep awm chu black money kan tih hi a ni. Real Estate, ram leh building-a sumdawnnaah hian zep ruk a hluar hlea sawi a ni.

Entirnan, ram emaw building emaw hralhtute hian nuaih 100 man hralh sela nuaih 60 man vel angin an register fo ṭhin. Sorkar sum hman ralnaah hian a hluar em em bawk. Dihmun zawla concrete building ṭhiahna man kha cheng nuai 63 a nih laiin a tak takah chuan chu aia tlem daih lo ni ta sela black money an siam ṭeuh tihna a ni. Sorkar lehkhabuah chuan sen ral vek anga ziah a ni ngei ang.

Black Money awm ṭeuh hian sorkar policy a tibuai thei hle. Monetary policy-in hna a thawh theih loh phah bawk ṭhin. Bank rate policy hi ram chhung pawisa virvel khuahkhirhna hmanraw pawimawh ni mahse black money a khawih ve phak loh avangin hmanin awmzia a nei lo. Thil man a thunun theih loh phah a. Bungraw man a to a, mirethei tan chhiat phahna a ni. Black money neitute bawk kha thil zuartu an ni a, thil man sang zel (inflation) hlawkpuitute an ni leh zel a, hausa leh rethei kar tizautu a ni. Pawisa thulkhung bo tlatah a ṭan bawk avangin ram hmasawnna hnathawh tiṭhuanawptu a ni bawk.

A nih loh vek leh rangkachak leh lunghlu lei khawlna atan leh in chhung bungraw to tak tak lei nan leh nawm chenna atan te hman ral ṭhin a nih avangin hmasawnna kawng tichhetu a ni thei. Chubakah chuan mihring moral a tichhe nasa em em a, rinawm, taihmak leh dikna te hmusit hial tur khawpin mipui moral a ti tla hniam ṭhin. Kan ramah hian office hna dik taka thawk tur chuan mi huaisen tak nih a ngai an ti hial reng a ni.

A hlawhtlin leh tlin loh chu hunin a hril ang. Mipui a nghawng dan nia an ngaih pakhat chu U.P inthlan kha a ni. Demonetisation an thlawpzia lan tirtuah ngaih theih a ni. Tunah hian mimal chhiah pek nena income inmil lo case rinhlelhawm cheng nuai 17.73 hmuh chhuah tawh a ni. Tin, pawisa deposit cheng vbc nuai 3.68 rinhlelh kai chhui mek a ni. Hel ho tam takin an chet theih loh phah bawk. Corruption a zung chawpa then fai nan awmze nei tak a ni turah i beisei phawt ang.

- TC Nunga