Written by
MALSAWMDAWNGZELA HRAHSEL

Zirlai zirin Gujarat kan fang kual a...

November 22 zing lam dar 1 a ri a, NEDP hnuaia press study tour batch-3na te chu hmasawnna lamtluang chak taka zawh mek Gujarat khawpui ber dawttu Ahmedabad Airport-ah chenna ngai lohna ramah zirlai thar zir turin kan ṭum a, a phurawmin a huphurhawm hle.

Kan batch hi batch dang ang bawkin mi 12 kan ni a, MJA lam aṭangin kan vice president Pu Zonunsanga Khiangte hoin mi 10 kan kal a, IPR department aṭangin min kaihruai turin IPRO zuan zang leh hrawn nuam tak Lalnunmawii leh C Lalremruati te min pe a, kan hlim tlangin, kan zin chu kan hlawkpui hlawm hlein ka hria. Ahmedabad bakah hian an khawpui ber Gandhinagar tiamin khaw dang pali kan tlawh a ni.

'Vannei zawng zingah vannei chuang kan ni' ti ila, thu uar kan niin ka ring lo. Bungrua kan han la fel a, Gujarat sorkar hnuaia hnathawk pahnih Alpesh Madhad leh Amit Barot te airport chhungah min dawngsawng turin an lo awm a, a ṭul ang anga min buaipui turin zan rei sawi loin an lo inpeih thlap a, tlai tawh viau mah se, an hmelah nin hmel hmuh tur a awm lo.

Airport kan chhuahsan a, beisei phak hauh loh thil a thleng! Min buaipui tur mi pahnih airport chhunga an lo awm thu kan sawi tawh, hei mai a ni lo, airport pawn lamah chuan Gujarat sorkar motor a lo ding ṭhap mai, kan chuanna atana tih ngei a ni si. Chu mai a ni lo, state ralmuang tak ni mah se, min veng tur security engemawzat an lo awm tel a nih chu, an VIP angin min lo dawngsawng a ni ber e.

Taka kan thlenna atan pawh khualṭhaah min ngai a ni ang State Guest House an lo ruahman thlap a, zan khat chu Indian National Congress vice president Rahul Gandhi-te nen kan thleng ho nghe nghe.

Gujarat-ah hian zan 5 kan riak a, kan cham chhungin hmun pawimawh hrang hrang kan tlawh a, Gujarat sorkar offcial leh an hnathawhna lama mi hlawhtling tam tak nen kan inkawm a ni. Kan cham chhunga kan thil tih, kan hmuh leh kan hriat belh zawng zawng erawh ṭum khatah ziah chhuah rual a ni lo.

Sorkar leh sorkar hmun chiah loh kan tlawhna reng rengah VIP treat-in min lo treat vek a, thawktute'n an hmunhma uluk taka min fanpui vek bakah, inkawmhona hun an buatsaih zel a, kan hriat duhte min hrilh ṭhin a ni. An company/ office chanchin inziahna fel tak an lo buatsaih lawk thlap a, min sem vek a, kan ṭangkaipui hle. Chumai a ni lo ei tur tuihnai tak min hlui loa min ṭin tir an awm lo.

Gujarat zawng kan state lakah chuan ropui tak hi a ni ringawt a, chutih rual erawh chuan an ram dinhmun te, an upat tawh dante leh an economy ṭhat tawh dante thlirin kan state nena kawng engkima in khaikhin erawh a remin ka hre lem lo. State hmasawn tawh sate chu an awh awm teh meuh mai, mahse anni nena intehkhin chiam erawh kan state dinhmun thlirin a rem lohna chin a awmah kei chuan ka ngai. Chutihrual erawh chuan kan state-in kan tih ve theih ṭha si, kan tih ve si loh erawh ka hmu nual.

Cooperative society hlawhtling

Kan lo hriat ngai hauh loh chu company hlawh­tling tak Amul hi Gujarat aṭanga din chhuah a ni tih tun ṭum kan zin aṭangin ka hre chhuak a ni. Bawng vulhtute'n rim takin hna an thawk a, a hlawkna teltu ber erawh kuthnathawktu leh industry inkara sumdawng (middle man) te an ni ṭhin duh lohna avangin Amul hi lo piang a ni.

Amul pian hnu chuan kuthnawktute leh industry direct-in an indawr a, chu chuan rah ṭha a chhuah ta a ni. Kum 2016-2017 ah phei chuan Amul sum chevel hi kan state budget let fe cheng vbc. 27,043 a ni tawh. Mizoramah industry din ve tura ka ngenna erawh Amul hotute chuan 'Mizoramah bawnghnute thar chhuah a tlem lutuk' avangin tihngaihna a awm loh thuin min chhang.

Hmarchhakah chuan Guwahati-ah industry an nei a, Guwahati-ah pawh hian an duhkhawp bawnghnute a awm loh avangin an thawh belh ṭhin, Mizoram tan chuan a ngaihna a la awm lo deuh.

Dodalna hrang hrang karah mi ṭhahnem­ngaite'n cooperative system kalpui turin theih­tawp an chhuah a, an thawhrimna chuan rah

ṭha chhuahin kum 1973 khan Amul hi Gujarat-a khaw pakhat Anand khuaah din a lo ni ta, a hlawkna teltu ber chu kuthnathawktute an ni. A dinna hmun Anand khua ngeia an industry kan tlawh thei hi ka lawm hle.

Amul hnuaiah hian tun dinhmunah bawng/ lawi vulhtu India ram hmun hrang hrangah mi nuai 36 chuang an inziaklut mek a ni. Anniho hi hlawk zawka ran vulh dan tur te, ran enkawl dan turte zirtir an nih bakah, an ran vulhte hriselna dinhmun endik sak ṭhin an ni. Hei mai a ni lo, an ran vulhna aṭanga hnai thei ang bera bawnghnute an hralhna tur siamsak vek an ni a, doctor 24X7 a koh tur pawh ruahman sak an la ni cheu maw le.

IT an ṭangkaipui hle

Bhaskacharya Insititute of Space Appli­cation an Geo Informatics (BISAG) hi sorkar thuhnuaia awm ni lo mah se state sorkarin a hmang ṭangkai hle. Min lo dawngsawngtu an director TP Singh chuan state sorkarin fund pek ve an tum ṭhin thu a sawi a, an lak leh lak loh zawhna chu, "Cheng khat mah kan la duh lo, hetia zalen taka hnathawh theih hi kan duh," tiin min chhang.

BISAG hian IT hmangin hna an thawk a, state sorkarin hmasawnna hna an thawh dawnin an rawn ṭhin a ni. TP Singh chuan sorkar hotute remhriatnaah hmasawnna a innghat thuk hleah a ngai a, "State sorkarin hmasawnna hnathawhna atana ruahmanna an neihte min hrilh a, keini chuan IT hmangin ruahmanna kan lo siam sak ṭhin a ni. Keini chu state sorkar duh dan lo ti puitlingtu mai kan ni," a ti a, state-in duh dan a neihte chu an thiam tawkin IT aṭanga tih theih chinah an lo puih ṭhin thu a sawi.

Gujarat sorkar hian agriculture lamah te, industry dinna hmun tur atan te leh thil pawimawh dang hrang hrangah BISAG hi a hmang ṭangkai ṭhin a ni.

Satellite hmangin channel 33 DTH kaltlanga en theihin BISAG hian an kap chhuak mek a, he thil lo chhuahna chu an Chief Minister hlui tuna Prime Minister ni mek Narendara Modi vang a ni.

Narendra Modi khan Gujarat Chief Minister a nih lai khan zirlai naupang a kawm a, television (TV) aṭanga thil an hriat theih dan chiang takin a hmu chhuak a, chu chuan TV pawimawhzia hriattirin, a thluak a hman phah ta a ni.

Modi chuan TV kaltlanga filmstar, hla leh thil dang hrang hrang zirlaiten an hriat theihzia a hriatin, ngaihtuahna a seng a, tunah chuan BISAG kaltlang hian Gujarat sorkar hian zirna lam, skill development lam, agriculture lam leh hriselna lam inzitirna programme leh zawhna zawh theihna hun dar 24 chhung a chhuah rengna channel 16 an nei mek a ni. Ministry of Human Resource Development lam pawhin Gujarat sorkar entawnin, BISHAG hnuaiah channel16 an nei ve mek.

Channel pakhat pek chhuahna atan hian kum khatah cheng vbc. 1.7 vel sen a ngai a, duh chuan Mizoram sorkar pawhin channel a nei thei. DTH hi Mizoramah lar viau lo mah se, BISAG lam hian an channel pek chhuah hi Mizo mipuite'n an in aṭanga an en theih dan tur an hria - kei chuan ka hrethiam pha ve lo.

Mipui sorkar an din

Gujarat sorkara principal secretary din­hmun chelh mek Zotuithiang liaka sei lian Pu C Lalnumawia zarah Gujarat sorkar official-te nen an secretariat-ah inkawmhona hun kan nei hlauh mai a, a hlawk thlak tak zet zet a ni.

Gujarat sorkarin a hman ṭangkai em em mai chu SWAGAT a ni. Hemi hmang hian mipui leh pawlte'n an lungawi lohna leh hriat duh an neihte an hre thei a, a thu a zirin Chief Minister hnen hial an thlen phah thei. SWAGAT hi kum 2013 aṭangin an hmang ṭan a, state dang tam takin zirchiang tura an state an pan tawh thu Gujarat sorkar offcial-te chuan an sawi.

SWAGAT-ah hian state level, district level, block level etc. a awm a, mipui/ pawlin harsatna an neihte an thlen ṭhin a, thla tin Nilaithawh-ṭan vawi linaah SWAGAT hi an ṭhukhawm ṭhin a ni. District leh block level-a chinfel theih lohte chu Chief Minister chairman na State SWAGAT-ah ngaihtuah a ni ṭhin. CM hi a ṭhu tlangpuia engemaw harsatna avanga a awm loh chuan senior minister an ṭhu ṭhin.

SWAGAT an ṭhutkhawm reng reng hian a concern offcial-te leh complainant-te an awm ve zel a, harsatnate awmte a hmunah an chingfel tlangpui a, chinfel theih loh chu CM thupekin offcial-ten an bawhzui nghal zung zung ṭhin a ni. Mipui tan a ṭul chuan CM thlenga an lungawi lohna an hriattir theihna hmun SWAGAT hi sorkar ṭha dinna atan anṭangkaipui hle.

Tin Seva Setu an nei bawka Gujarat hian, hemi hmang hian a ṭul dan a zirin depart­ment hrang hrangte thingtlang lamah zinin, thingtlang mite document pawimawh chinfel ngai an chinfel sak ṭhin. Thingtlang mite tan khawpui pan a harsatzia an hria a, sorkar lamin a pan zawk ṭhin a ni. He system hmang hian thingtlang miten document pawimawh an neih zung zung theih phah ṭhin a ni.

Gujarat hian special road an nei a, chu kawngah chuan an city bus ve a ni ang chu a tlan bakah emergency leh VIP te chauh tlan phal a ni. Miretheite an VIP an ni a nge, mahni motor-a kal aiin, bus-a chuanin tum ram thlen hma a awl, mi nawlpui tlan phal lohna lirthei nei zo lote chuanna bus tlanna tur an nei tlat a lawm. Kan ramah erawh kan leilungin a zir loh vangin special road erawh neih theih a ni lo a, awh erawh ka awt hle.

Gujarat Industrial Development Corporation (GIDC)

An ram chhunga hmun ruak tam lutuk, hman ṭangkai si loa a awm ringawt chu Gujarat sorkar chuan ṭha ti loin, hman ṭangkai dan a zawng a, a hman ṭangkai hnathawk a, a ṭul anga hma la turin GIDC a din a.

GIDC hian ram hman ṭangkai loh tam tak chu uluk taka chhin chhiahin, India ram chhung mai bakah foreign company luah duhte tan an zuar a ni. Tunah hian India mai bakah foreign company tam takin Gujarat-ah hian company an din mek a, hei hi an state hmasawnna bulpui ti ila kan sawi sualin ka ring lo. Company-te aṭang hian chhiah tam tak an lakluh bakah, khua leh tuite'n hnathawh tur an neih phah bawk. Chu mai a la ni lo, company-te thilsiam chhuah chu awlsam takin an state-ah lei tur an neih theih phah a ni.

Company lian tak tak a ding tawh a, hei vang hian mi tam takin company lian ho mamawh tur siam chhuahna company an din a, company hmunpuiah Gujarat chu a chang ta der mai a ni. An ramin hma a sawn pui tak zet zet a, tunah pawh ram engemawzat chu internat kaltlangin an zuar mek a ni. State leh ram dang company hmangin Gujarat chuan hma an sawn mek a, an la sawn phah zelin a rinawm. Company-te'n an rama industry an din duhna atan power supply leh kawng lamah Gujarat sorkar nasa takin a inbuatsaih tih hriat hmaih erawh a rem lo ang.

Keini state dang company ngai thei hauh lo tan entawn chi an ni em tih chu ka hre lo a, Gujarat erawh chuan state pawn aṭanga an state a lut company te hi an hlawkpui mek a, an economy ṭhan chhohna atana thil pawimawh tak a ni mek.

Alpesh leh Amit

Gujarat kan cham chhung hian Gujarat sorkara thawk pahnih Alpesh Madhad leh Amit Barot te chu min kaihruai tura pek kan ni a, kan vannei hle. An hna an tlinin, kan zin hi kan hlawkpui lo ang tih an hlau a, ṭhahnem min ngaihpui tak zet a ni.

An pute tirh avanga min buaipui an ni tih kan hai lo, mahse an zawng zawngin kan tan an inpe tih hairual a ni lo a, pute tirh mah nise khatiang em em a ṭhahnemngai lo khan an pute'n tih tur an tih ang chin chu an ti hlawhtling thei tih ka chiang.

Keimahni ho zawk kan chau tawh lamah pawh nui sangin phur takin min kaihruai char char a, hmun ṭhenkhat tlawh tawh lo mai kan duhthu kan sawi pawhin, anni chuan kan tana a hlawk tur zia hriain, min tlawhpui dan hram hram an ngaihtuah a ni. Keiniho hi Ahmedabad-ah kan thleng a, Alpesh phei hi chu kan thlenna aṭanga kms. 25 chuang Gandhinagar-a awm a ni a, mahse zan dar 10 hnu lama an in lam an pan chauh ṭhin chungin, kim hun zing dar 4, dar 6 tihvel pawh nise an tlai ngai lo.

Kan haw dawn hian kan thlenna hmun zan dar 9 velah kan thleng a, zing dar 4:30 vela Airport pan leh hman tura tho tur kan ni. Min rawn thlah tawh lo mai turin kan ti a, mahse an hna an zawhfel hmaa tawpsan an duh lo. A hun takah smart takin a rawn thleng a, Airport thleng phur takin min thlah a, tlin takin an hna an zo a ni. Kan Mizoram sorkar hnathawk tam tak entawn atan ka awt hle.

Alpesh leh Amit i hope you will read this article. Once again thanks for everything, you have done well your job. The best liason officer i have ever met, best of luck for your future.

Pu Nunmawia zarah kan mawi

Tarlan tawh angin Gujarat-ah hian Zopa dik tak unau pathum IAS ni thei zinga a naupang ber Pu C Lalnunmawia a awm a, ani hi principal secretary a nimai loa, a hnathawh ṭhat avangin Gujarat sorkar hian an ring tawk tak zet tih a hriat a ni. Gujarat kan kal hmain kan hruaitute'n an be lawk a, ani hian ruahmanna engkim a lo siam a, kan vannei hle.

Kan sawi tak duhsakna kan chan zawng zawng khi amah Pu Nunmawia vang liau liau a ni a, a pianna rama mite'n hnathawka a awmna state kan tlawh dawn tih a lo hriatin a phur a, a hlawk thei ang bera hun kan hman dan tur a lo ruahman a ni. Engkim a zarah a felfai a, kan tluangin, a beisei chu kan pha lo mai thei na a, kan hlawk pui tlang hle chuan ka hria.

Pu Nunmawia hian kan tlawh tur zawng zawng, mi dawngsawngtu tur, kan thlenna tur engkim a lo ruahman fel vek bakah, tarlan tawh angin a kaihhruaina hnuai-ah Gujarat Secretariat-ah official-te nen inkawmhona hun min buatsaih sak a, Gujarat official-te'n an state sorkar hmalakna leh kalphungte min hrilhfiah a, a hlawkthlak hle.

Keimahni vanga a buai teh reng nen Mizo takin zanriah min buatsaihsak a, he hunah hian Gujarat-a Mizo awm ve dangte nen inkawmna hun ṭha tak kan nei thei a ni. Pu Nunmawia zarah Gujarat-ah hian kan mawi a, VIP ang maia dawnsawn kan ni a, kan tlangnel phah viau. Hetiang state hmasawn chak ber pawlin hmasawnna a zawhna kawnga mi pawimawh Zopa kan nei hi kan vannei hle.

- MALSAWMDAWNGZELA HRAHSEL