Written by
Dr J.T. Vanlalngheta

ZoṬawng thumal pahnih: ‘Hring’ leh ‘Nu’ chungchang hi

Tunlai hian mi ṭhenkhatin, hmeichhia chauhvin nau/ fa an hring a, ‘hring’ tih thumal hi mipaah a hman ve theih loh, ti-a an sawi leh an thu ziah hriat leh hmuh tur a awm leh zauh ṭhin a. Hei hian bih chian a mamawh ta a ni. Nia, a ngiala ngana lak chuan puma naupaitu chu hmeichhiate an ni reng lah tak a; mahse, Isua paitu mary chauh lo chuan mipa tel lovin eng hnam hmeichhia mahin nau an pai thei lo tih chu thu dik hnial ngai lo a ni.

Hei vang hi a ni maithei e, kan pi leh puten Zoṭawng mawi tak ‘hring’ thumal hi hmeichhiaah leh mipaah an lo hmang kawp reng mai a, hei hian Mizo ṭawng a tihausain a hman danah pawh a tlang nghal hrawih (direct) lo va. Ṭawng an lo hmang thiam hle mai a tih theih awm e.

Tichuan, ṭawngkamah chuan ‘mipain chu mi kha mi chu a hring’ han tih hi Mizo

ṭawng dik, mawi tak leh hriat nuam tak a nih chu. He thumal hman dan ṭobul erawh chu chhui a harsa tawh a, a hman dan ṭobul lo chhui te kan awm a nih erawh chuan rawn tui hnih ve sela a tihzia hle ang.

Kan Bible hman lar ber ‘The Holy Bible-BSI Version Mizo (Lushali)-OV. (Re-edited’13-a Isua Krista thlahtute inthlah chhawn dan inziahnaah ‘hring’ tih hlirin an lo hmang rêng a; hetiang hian: “Abrahaman Isaka a hring a; Isakan Jakoba a hring a; Jakoban Juda leh a naute a hring a; Judan Tamari lakah Pharesa leh Zera a hring a....” tiin. (Mathaia 1:1-17). Tin, Pu Buanga pawhin a Dictionary-ah ... “to beget (used of father as well as of mother when narrating genealogies - inthlah chhawn dan kan sawi chuan ‘hring’ tih hi nu leh paah a hman theih ve ve a ni)... tiin a lo dah a ni. Upa Remkunga pawhin a Mizo ṭawng Dictionary-ah ‘hring’ tih hmanna zingah “Isakan Jakoba a hring (Bible)” tiin a dah a. Ka dictionary ziah ve, Mizo-English dictionary chi hnih, The Concise Learner’s Dictionary of Mizo’ leh The Britam Mizo-English Dictionary-ah te hian a bu a len vak loh avangin ka ziak thleng lo ve ve mai pawh a; hun remchang ka nei a, a bu lian zawk kan chhuah leh thei a nih chuan hetiang hian ka telh ve ngei ka ring.

Han sawi chhunzawm leh ila. He kan Mizo Bible, lehlin hlui zawk hi kum 1959 bawra lehlin a ni a. Hetia ‘hring’ an lo hmang hi a dikin a mawi hle. Lehlin hnuhnun zawk, lehlin thar ti-a hriat kum 1995 tih chhuahah erawh hi chuan mi ṭhenkhatten ‘hring’ tih

ṭawngkam hi mipaah a hman theih loh tih an sawi leh ziah an hriat avangin an hmang tim ta deuh nge, “...Abrahaman fapa Isaka a nei a.... Jesaian fapa, lal Davida a nei a...” tiin an rawn dah ta thung a. Hetiang deuh hian ‘Bible Thianghlim, Catholic Edition 2015-ah pawh ‘hring’ tih pumpelh zawngin a hman dan hrang deuh siin an rawn dah ve leh bawk a. Hetiang hian: Abrahama chu Isaka pa a ni a; Isaka chu Jakoba pa a ni a; Jakoba chu Juda leh Pereza leh Zera te pa a ni... tiin (pp.1462).

Hetih lai hian Dr P.C. Biaksiaman a Bible lehlinho ‘Parallel Bible : Mizo-Eng­lish, Thuthlung Thar, Sam & Thufing-2010, Pathian lehkhabu Thianghlim : Mizo-English Parallel-2015 leh a chhuah hnuhnun ber : Pathian lehkhabu Thianghlim-2017-ah te chuan heta a bung leh chang kan sawi chhungah hian ‘hring’ tih hi a la hmang vek thung a.

Tunlai hian mi ṭhenkhattena thil chik vak lova Zoṭawng dik leh ṭha sa an sawiselna hmuh tur a awm ta zauh zauh va. Zoṭawng tihhmasawnna chu a ni ngei a; mahse a ṭhente hi chu Mizo ṭawng ziah dan chhut mumal lova ziak leh sawi an ni ve fo hian ka hre ṭhin. Hetianga mi ṭhenkhatte sawisel avang hian Bible chhuak hmasaa Mizo ṭawng hmante en nawnnaah kan tidanglam duh a nih pawhin chik deuh zawka ngaihtuah a duhawm hle ang. Bible lehlinnaa ‘hring’ tih an paihna-hovahte hian a hmaa an lo dah dan anga ‘hring’ ti-a dah leh vek atan ka it ngawt mai.

Eng pawh ni se, ‘hring’ tih an paihnaah ‘hring’ tih chu dah leh an hreh a nih pawhin BSI siam, kan hman laia a la chuang hi chu endik leh hunah pawh a ngai hian kalpui zel sela, lehlin hlui hi chu a nih ang ang hian awmtir ila a ṭha ang; a Zoṭawng hman dan dang te, entir nan, ziah zawm tur leh ziah zawm loh tur, ldt chu thu hran ni ta se. Tin, khawvel hi a tawp mai lo a nih chuan BSI pawh hian Bible lehlinhote hi a la en nawn leh ngei ang a, chumi hunah chuan ‘a hring’ tih leh ‘’a nei’ (eg., Abrahaman.... a hring a/ a nei a, ldt) tih te hi hman karthlak ṭhin ta sela, Mizo ṭawng humhimna ṭha tak a ni ngei ang.

Tin, “Pi’ leh ‘Nu’ chung­chang hi lo sawi leh lawk ila. Mizo ṭawngah hian hmeichhia chuan a pasala nu chu, “Ka nu,’ tiin a ko ṭhin a. Chutiang bawkin, a pasala nu pawhin a fapa nupui chu, “Ka fanu” tiin a ko bawk ṭhin. Entir nan, “...a pi Naomi chuan a hnenah, “Ka fanu, i tana ṭha tur khawsakna ka zawnsak dawn lawm che ni?” (Ruthi 3:1). Mo tan, a pasala nu chu a nu a nih ve nghal angin a pasala nu tan pawh a fapaa nupui chu a fanu (fa-mo) a ni ve nghal tih chu kan hriat vek a rinawm a. Lehlin tharah pawh ‘a nu’ tia dah lovin ‘a pi’ ti-a dah chhunzawm zel a ni a, tlema hman dan danglam deuh kan hmuh chu a kawppui Mizo Study Bible (The Bible Society of India, 2015) thuhmahruai (introductory part)-a “....a pasala nu Naomi nen an awm dun a...”, etc. hi a ni awm e.

Heta kan tar lan ang hian, Bible Society of India hian Bible lehlin dang a tichhuak leh dawn an nih chuan Ruthi chanchina ‘pi’ ti-a dah tawh pawh hi ‘nu’ tiin thlak leh vek ni sela a duhawm hle ang.

- Dr J.T. Vanlalngheta