Written by
Zonunsanga

Ram leh hnam humhalh nan Sakhuana hi a pawimawh em?

Israel Prime Minister, Benjamin Netanyahu chuan, “Kan nihna dik tak hi kan vawn nun chhung chuan kan hnam hi kan ral ngai lo vang” a ti a. Hei hi a dik hle awm e.

Islam hmuchhuaktu Muha­mmad-a’n AD 600 bawr vela a lo thehdarh hi vawiin thlengin a la awm. A zuituten khauh tak leh thih huama an vawn him tlat vang a ni. Muslim nula hnam dang pasala nei sawi tur kan hre ngai em? Hindu nula, Mizo tlangvalin a neih sawi tur kan hria em? heng hi a chhan a awm ngei ang. Chutih laiin kan nulaten hnam dang kawp an pawisa lo deuh em ni? pasalah neih an awlsam deuh em ni? Chu pawh a chhan a awm ngei tur a ni.

Engnge Israel te chakna thurûk hi?: Israel fate khu an hnamah an chiang hle; an nihna (identity) an vawnghim bawk. An chhehvelah hnam lian pui pui ṭhenkhat, hun eng emaw lai velin an lo awm ve tawh ṭhin a ni tih history-a kan chhiar bak hmuh leh sawi tur kan nei tawh lo. Chutihlaiin hnam tlem zawk Israel fate kha Aigupta sala an awm laiin Pharoa lakah zalênna an sual ngam a. Greek leh Rom hovin an thuhnuaia an dah lai pawhin an chimral (assimilate) thei lo va. Nazi hovin tam tak an suat hnuah pawh hnam inpumkhatna an vawn nun tlat avangin hmun hran hrana mi inkuahkhawmin an dam khawchhuak thei a ni. Arab ramten an do rawn pawhin an tlawm hek lo.

Hnam tlem tak ni si kha heti tak hian engtin nge an lo ropui theih? engnge an tih fuh ni ang? chhan a awm ngei ngei ang. Inrelbawlna (administration) ṭha vang em ni? nge an hnam lungphum pawimawh tak, sakhuana an vawn nun tlat vang zawk? heng hi ngaihtuah vang vang hian ‘anmahnia nghet taka inphum, sakhuana hi an dam khawchhuah theihna a ni’ ti ila hnialna tur a vâng hle ang. An sakhuana leh an hnam nun a inzawm tlat avangin lak hran theih tak tak a ni lo va. An hnam pa Abrahama aṭanga han chhui hian an ram leh hnam dinchhuah theihna chu an sakhuana hi a ni tih a lang chiang a ni.

Ram leh hnamin beihna lianpui a tawk ta!: Tûn hma, ât lai angin tharum hmanga inbeih chi a ni tawh lo tih hriain hnam fing hmasa ‘vai’ kan tihte khuan min ṭhiat darh turin hmanraw dangin ṭan an la nasa ta hle. Hei zet chu a dolet pawh a khirh ṭalh mai. Kan ṭanrual pawha beih fê tham a nih laia kan ṭan rual loh vaih zawngin kan ropui lo hle ang.

Hindu pawl chak tak Vishwa Hindu Parishad (VHP) hotupa Ashok Singhal chuan kum 2015 khan, “Kum 2020-ah chuan India ram chu ‘Hindu ram’ a ni ang” tiin a lo sawi lawk daih tawh a. Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) ziaktu lar tak - H.V Seshadri pawhin, “Kum 2021 December thla hi Kristiante leh Muslim te tan hun tawp a ni ang” tiin a lo sawi tawh bawk. (Hindutva: PCI, Mizoram Synod, 2017, p.11-13)

Heng Hindu pawlte hian kum 2020-ah rorelna inpui, Parliament in hnih thunun hi an tum niin a lang a. Politics inlumlet thlir hian an hlawhtling lo vang tih hi a sawi theih hauh loh. Tunah Lok Sabha an thunun chu a ni der tawh a, Rajya Sabha an neih leh phei chuan kan chep hret hret ang tih rin loh a har. Kan inhungna bang Inner Line Permit (ILP) hi ṭhiah pawh an châk hle ang tih a rinawm. Eng pawh lo thleng sela kan ram leh hnam himna tur ngaihtuah kawngah kan tha kan thlah thiang lo va, kawng hrang hrangah ṭan kan lak a ṭul tihna a ni.

Yoga hmanga beihna: Hindu ho hian an tum chu India ram pumpui hi Hindu lalrama siam a ni. Hindutva chak takin an kalpui mek a. Kan ram chhungah ngei pawh Hindu hmeichhe pawl (an kohhran hmeichhe pawl a ni ve ang chu) ‘Brahma Kumaris’ ten Tuikhuahtlang, Ṭhuampui leh Kolasib lamah hmun khuarin rilru leh thlarau damna pek theih an intiam a. Kum 2016 International Yoga Day-ah pawh khan Vanglaini chanchinbuah advertisement an lo chhuah tawh bawk (Hindutva, p.19). Yoga hmanga min beihna pawh hrethiam lo mifinga inngai si kan kuh ṭul ang tih te hi hlauhawm deuh a nia!

Yoga phena thil awm hi ram leh hnam tan a hlauhawm a, kan lei hmawr pawhin a lam hleihtheih loh thumal - ‘Yoga’ hi kan hnam hian kan mamawh a ni lêm lo. Mizo tlangvalte hi Yoga tel lovin India ram champion kan ni thei a, khawvel huapa inelnaah Yoga tel lo hian kan thleng sang thei em mai. Yoga tel lovin Central service leh hna dang dangah kan tling thei a, he Yoga exercise tel lo hian kum 100 dam thei an tam tawh em mai!

Yoga zirchiangtu mithiamte leh sakhaw puithiamten an zirchianna (report) aṭangin Hindu sakhua nen a inzawm tlat thu an sawi hnuah pawh a zirchiang ve lem lo ten mahni tapchhak zâwla thuk tlawhchhan chunga, “a hlauh­awmna ka hre lo” lo tih ve pang pang hi eng huaisenna mak tak nge maw an neih bik tih awl tak a ni! Mizo tlangval harh a hun viau!

Kan sakhuanaah nghet tlat ila: Hindu-ten politics pawh sakhuanaa an thlunzawm mek lai hian eng nge kan tih tur? kan kristianna hian kan hnam min thlung nghet sauh sauh sela, pawl (denomination) hrang hrang awm mah ila; tum pakhat, Lalpa leh Baptisma hmun khat neitute hian kan sakhuana hi kan vawn nun tlat a pawimawh. Chuti a nih loh chuan nakinah, “School-ah Yoga zirtirtu tur hmun (post) a ruak a, a dil duh chuan dil theih” an tih hun te pawh a la thleng thei. An tawktarh nep zo lo hian kan inchuh hum hum mai lo vang tih a sawi theih hauh loh a nia!

Sum tam tak aia hmingṭhat thlang zawk tura kan inzirtirna hi sakhuaa kan ngheh loh chuan a la nghing thei.

Ram leh hnam himna turin kohhran hian mawhphurhna lian tak a nei. Ram leh hnam a him loh emaw, a ral emaw a nih chuan kohhran pawh a nghawng ve nghal.

Kristianna chuan kan hnam tana ṭha leh ṭha lo tur min duan chhuah sak a, ringlo mi leh hnam dang neih chungchangah kohhran chuan kawng dik a zirtir reng a. Sakhaw dang betuten an sakhaw inkaihhruaina zawma an ngheh tlut theih laiin keini hi eng kan ti zo ta ni maw! hemi kawngah hian ṭan kan lak thar leh pawh a ṭul a ni ang e.

Hnama chianna (natio­nalism) hi inzirtir theih a ni a, kan inzirtir tawk lo pawh a ni ang. Hnama kan chian phawt chuan khawiah pawh awm ila, nupui pasal neih thuah te leh thil dangah pawh ‘Mizo kan ni’ kan ti tlat thei ang. Israel te chanchinah an hnam dinchhuahna tur atana an sakhua a pawimawh ang hian keini pawh kan dinchanna zel tur chu kan sakhua bawk hi a ni. Kan sakhuana hi kan chhawm nun tlat chuan kan chakna tur a ni tih i hre reng ang u.

- Zonunsanga