TAIMAK... THAWHRIM... CHAWLHNA NUAM
Pu Buanga'n August ni 19, 1893-a a ziah dan chuan, "Mizote chu mi huaisen, tha tak an ni a, Kristian an nih hnu-ah phei chuan heng laia Bengali thatchheho ang hi an ni dawn si lo a, Karen-ho anga taima, intodelh, Missionary hnathawk thei an ni ngei dawn si a," ('Mission Work hmang tha Lushai,' Rev. G.O. Newport, Harvest FIeld, July 1983-December 1894, p. 337). Vai len hmaa British sipai, Bengal rama 1894 laia awmte chuan, "India hmarchhaka tlang mite, Naga, Meitei, Kuki, Chakma, Garo, Mizo leh Karen-te zingah hian Mizote hi an chungnung ber," tiin an sawi. (Rev. Lalnghinglova, Monday, December 7, 2009. Zozam Weekly)
Mizo hmanlai nuna Mizo mizia tlangpui chu tlawmngai, ṭhian chhan thih ngam, taima, intodelh, huaisen, pasalṭha, aia upa zah thiam leh rinawm tih hi a ni. Khanglai huna Mizoram nawmzia tur hi ka mitthla ṭhin. Lal leh upate'n an khua leh tui an enkawl dan, chhhuanchham an awm an phal lo a, tlangval hnathawk lova an awm mai mai an phal lo a, chawimawi phu an chawimawi a, zilh ngai an zilh a. Khaw khat kha chhungkhat ang maiin an khawsa a, an neih ang ang an eiza a. Bawnghnute pawh an inchingal dil mai a, sa kap se a khuain sa hrang an in hleh a, engpawh nei se an thil neih kawmpui lovin an inṭawm tlang vek a. 'Hmangaihna khan khua a tuam a, a awp a ni ber'.
Chapchar leh favang awllen laiin puan silh leh zawlpuan siamin an hmanhlel a, mipa leh hmeichhia, ṭhalai an ṭangrualin an inṭawiawm a. Eibar zawn leh hnathawh kawngah a remchan anga in chhawmdawlin an inlawm tawn a. Chhiatni, ṭhatni, sa tlak leh rikrum thilah tumah pel-he bik lovin an ṭangrual. Khuangchawi sechhunah pawh khawtlang an ṭangrual a, naupang thlengin an hlim a, an thla a muang a ni. Zoram pum kha a nuamin an ralmuang em em a ni ber.
Kan pi leh pu te kha chu an khawvel kha mawl lai hun alawm kan ti a ni thei e, mahse a ni lo; la changkang lo mah se, khati taka thlakhlelhawm nun an nei kha an makna leh an ropuina a ni!
Kristian sakhua an vawn hma daih tawh khan, 'An uire ngai lo e, tual an that ngai lo e, ruk an ru ngai lo ve' tih thu Bible-a thupek sawm zinga palina hi uluk takin an lo vawng tawh.
Heng an kalphung leh in vawn dan mumal tak avang hian hnamdangte pawhin Mizote mizia hi ropui an ti. "Wild races of Eastern India (Mizoram)" tih Tom Lewin-a lehkhabu, phek 38-ah, "An hmel hlim hmuh hahdam tak phenah an mi rinawmna hmuh theihin a awm a, an nunah thup leh zep a awm lova, an nih dan leh an lan dan a inpersan lo," ti meuhin a ziak hial a ni.
British Sipai lal, chhim lam aṭanga Mizorama lo lut Mizoten Thangliana an tih (T.H. Lewin) pawhin, "Mizote chu thil zir mi, thil thiam thei, hnam hlim, hmarchhak hnam hrang hrang zinga chungnung ber, hnam dangte pawh hruai thei mize nei, heng laia British Missionary-te ai pawh hian Burma-a American Missionary-te pawh khi chah lut ila, ani'n zirtir sela. Leileh hlawkzia te hria sela, thil dang pawh zirtir ila a ṭha ang," tiin Mizote theihna sanzia chu uar takin a sawi.
Thil hmuh inang reng pawh a ṭha zawng leh a eng zawnga thlir mi (optimist) leh a chhe zawng hlira thlir mi (pessimist) hi awm a ni. A eng zawnga thlir tih vanga thil dik lo leh fel lo namnul leh siam ṭhat tum lova in sawi hlim chawp lam a kawk lo thung. Thil harsa leh khirh a thlen pawha beidawng lova a theih dan kawng zawn ṭulzia leh ṭhatzia a sawina a ni.
Mizorama kan mize ṭhatna leh ṭhalaite chhuanawmna hi sawi tur a tam. Zoram chhan tur te, tithianghlim leh timawi zel tura an inpekna te, hmasawnna kawnga an rualawhna leh an ṭhahnemngaihna te hian nasa takin kan hmalam hunah beiseina min pe ṭhin.
Ei leh bara kan ram mamawh pumpui aṭanga zaa sawm emaw vel chauh thawk chhuak kan nih avangin chawmhlawm state tih loh theih kan ni lo va. Silchar kawng ni hnih khat a tlang loha thlabar ti tih zel pumpelh hi kan tihmakmawh a ni. Assam nen ramri buai te kan nei a. Mahse kan huaisenna daltu chu kan nitin mamawh tlakchhamna vang a ni zel. Zikpuii Pa in, Rilṭam kutdawh chung chuan politics-ah a huai theih lova - hma a sawn theih bawk loh, a tih hi a dik tak zet.
Survival of the fittest an tih 'A ruh no no chhuakah' tihna khawvelah hian nek chhuah har, ruh chang tak ni tur chuan mimal, chhungkua leh ram economy a ṭhat a ngai. Silchar vai ngalfim takte khu kan ram economy a derthawn vangin kan Chief Minister Pu Zoramthanga'n ngam loh chala chil hnawm a hlauhawm a tih chhan pawh a ni.
Pulpit aṭanga zu hmun thlengin kan sualna leh dik lohna sawiin kan vei vek a. Kan duh angin hma erawh kan sawn lovin kan hre bawk si. Thatchhe Necktie hi taimakna Necktie a kan thlak a ngai. Mizoram khaw hrang hrangah Ni za inhlawhna (MNREGS) hi khaw hmasawnna aṭang leh danglamna thlentu atana an hman laiin khaw ṭhenkhatah erawh Mizo work ethics reh hlumna hmanruaah kan chhuah a ni ber. Dr. Ole Brock chuan, "Thil te tham kan tih duh loh leh thil lian tham kan tih theih lohna inkarah hian engmah ti lova awm mai mai theihna hlauhawm tak chu a biru khiau a ni” a tih hian thil namnul mai mai pawizia a tichiang hle.
Kan ngaihhlut leh ngaihsan zawng hian kan nun a kaihruai thui hle ṭhin. Mizo hnam nuna ngaihhlut hlawh tak ṭhin dikna, tlawmngaihna leh huaisenna ten hmun an chang tlem tial tial a. Zirna leh hna thawh lama mi hlawhtling leh thawk ṭhate aiin intihhlimna (entertainment) khawvel kan inhlui nasa mah mah a. Hei hian thawhrimna leh taimakna tel lova inphochhuah duhna lamah nasa takin min khalh lut niin a lang.
Mi tumruhte hlawhtlinna (Fortune favours the bold) sum leh pai bulṭanna tur (capital) nei lo tan pawh mihring theihna leh tumruhna (human capital) hi a hlu ber tih hria ila. Mahnia theihna awm, pianpui BA hi hman thiam a ngai a. Mi huaisen, taima leh tumruhte hi vanneihnain mal a sawm ṭhin a nia. Mi hausa hmingthang leh company hlawhtling tak takte pawh an bulṭanna chu tlawm te te a ni ve bawk asin!
Reliance Group of Companies neitupa Dhirubhai Ambani pawh hi College rap pha lo, petrol pump-a inhlawh ṭhin a ni. Apple Company din chhuaktu Steve Jobs pawh College thla 6 chiah a kal. Kirloskar group of Company dinchhuaktu Shantanurao Laxmanrao Kirloskar bulṭanna pawh hi a tlawm khawp mai. Bombay – Pune Highway kawngsira thingbuk hnuaia cycle ke chhe siamnaa bulṭan ve mai a ni. Mizo zingah Pu Pachhunga te, Zangena te, Laldailova Pachuau te pawh tlawm tea bulṭana hlawhtling chho ta an ni.
Taimak tih hian eng hna pawh mahni kova tla, tlansan lova thawh zel duhna rilru hi “Taimakna” chu a ni. Mahatma Gandhi chuan ‘Taimakna’ tih hi, “Mahni inzahna leh mahni inphatsan avanga hna chi tin reng (a ṭha lamin) thawh duhna hi taimakna a ni” a ti. Taimakna tih hian taimakna dik lo, taimakna tial vuah tlak loh a awm. 'Iron Soldier' an tih mai Adolf Hitler kha han ngaihtuah chuan ama hming ṭhatna leh mahni hma a sialna te, a nunrawnna leh a inpekna zawng zawng te kha Hebrai (Juda) hnam, nuai engemaw zat pawisawi lo nunna laksakin nasa takin inpe in taima mahse, 'Taimakna' dik a tling lo.
Rome Sorkar-a Nero kha thawk nasa leh awm hle hle ngai thei lo mi a ni a, Rome sawrkar pawhin a changkanpui em em; mahse khawvel chuan ‘mi taima’-ah a chhiar thei tlat lo. Mite tana ṭhatna leh lawmna, lungawina thlen, mahni leh khawtlang, chhungkua leh ram leh hnam tana chhenfakawm zawnga taimak hi taimakna dik chu a ni a. Pathian leh mihring mithmuhah pawh a mawi a, pangpar mawi ber ai a mawi, mihringte incheina ṭha ber leh mawi ber, tuiekthei ngai lo a ni.
Chutiang mahni tui zawng leh chak zawng hna thawka hlawhtlinna hmu tak tak tur chuan ‘Taimakna’ hi a changvawn atana a neih a ṭul a ni. Mahni tui zawng tak hna zir thiam mi chuan hahdamna chi hnih lian tak a nei nghal a ni. A hnaah a rilru a pe zo vek thei a nuam a ti em em a, hna a thiam ṭhat tawk avangin hnathawh tur a hmuin rin a hlawh a, chu chuan a tum tak sum leh pai a hai luh tir ṭeuh ṭeuh ṭhin a ni. Chu tak chu a ni ‘Taimakna’ rah chhuah chu.
Bible-in “Thawk peih lo chuan ei pawh ei suh se” (2 Thes 3:10) a ti. Mizote hi intodelh hnam kan ni ṭhin a, Chanchin Tha kan dawn aṭangin kan thatchhia ti ila, Chanchin Tha avangin miin taimak phah a, ram, hnam, khua, chhungkua, mimalin an taimak phah a, ram leh hnamin hma an sawn phah nasa si. Mizote hi Kristian kan nih bawk si chuan thatchhiat hi kan inhmeh lo a, tlakchhamna pawh kan hmelma a ni zawk.
Taimakna hi malsawmna dawnthleng a ni a. Huaisenna leh tumruhna hian chu kawng chu a hlenchhuak ṭhin. Hnathawk rim lo leh hah ngai lo tan chuan chawlh nawmzia hriat ngaihna pawh a awm lo. Thawhrim hi chawlhna nuam a ni. Rev. Chhuahkhama hla lehlin 'Kal la, i hun zawngin thawk la' tih chang tawp ber hian a tawp khar ila.
Thawk zel la, i thawhah lawm rawh,
Thawhrim chu chawlhna nuam a ni... tiin.
- Dr Lalmalsawma Nghaka, Kulikawn