HLA LEH A PHUAHTU
Mizote hi z^i ngaina ber hnam kan ni tih leh mihring tamzawng ngaihtuaha hla ngah ber hnam kan ni ang tih hi rinhlelh rual a awm lo va. Hetianga lunglenna leh sakhaw lama kal thuk mi kan nih avang hian mi tam tak thinlungah hla phuah ch^kna a lo piang fo ṭhin a. Hla phuah tum tam tak, a thu duan chhuah pawh puitlin ta lo te, a thu duang chhuaka a thluka tang ta tlat te pawh hriat tur kan awm thluah ṭhin reng a ni.
Hla phuah hi thu lenglam han ziah mai te, hrilhla (poetry) free verse-a han phuah chhuah te anga a thu ziaha zo ve mai a ni lo va, a lang lo lam leh a harsa zawk lam a thluk phuah a la ngai cheu va. Chutiang a nih vang chuan hla phuah tur hian thiamna chi hnih neih kawp a ngai ṭhin a, chu chu a thu leh a thluk phuah thiam ve ve hi a ni. Hla thluk phuahah pawh hian a thluk mawina mai piah lamah langsar lo leh rimawi a nihna anga pawimawh em em si, bar/ pulse measure/ beat dik thlapa phuah thiam bakah hla kalhmang (style/ genre) chi hrang hrang te a la awm bawk a. Hetiang a nih vang hian kan pi pu zai te, lenkhawm hla te leh tunlai hla tam tak te pawh hi a thu lam ṭhain sawisel bo pawh ni se, rimawi a nihna lam aṭanga teh erawh chuan a sang lem lo hlawm hle ṭhin a ni a. Mi tam takin hla phuah ch^kna an neih avangin hla thu mawi tak te an phuah a, a thluk an phuah thiam si loh avangin a thluk phuah thiam mi dang an pun a. Tichuan, a thlukphuahtu hming tihlan ve nachang pawh hre lo leh inthlahrunna nei hauh lovin a phuahtuah an inchhal hmiah mai ṭhin a. A hla thluk phuahtu chu lawmman an pe emaw, pe lo emaw pawh ni se, an hming a pil bo thiang lo.
A chhan chu a thluk hi thu, hlaa chantirtu, thlarau nei lo thlarau neia siamtu leh rimawia chantirtu a nih miau vang a ni. Thu, a thluk nei lo chu eng hnam mahin hlaah an chhal ngai lo va, kan ziakmi ṭhenkhatin poetry leh poem te pawh hla tia an sawi mai ṭhin hi kan
ṭawng la hausak tawk loh vang mai a ni a. Hla (song) ni tur chuan thu chuan a thluk a neih ngei a ngai ṭhin a ni.
Hla hian thiltihtheihna danglam tak a nei a. A thu ringawt a nih laia kan lungtileng hauh lo te, kan ṭahpui zawih zawih ngai loh te, lam d^wrh d^wrhna khawpa kan hlimpui ngai lem loh te pawh khan thluk a’n neiha thiam taka sak a nih chuan min tilunglengtu, mittui ko chhuak zawih zawih theitu leh min tihlim thei khawpa thiltithei leh thlarau nei a lo ni ta ṭhin a ni. A thu tel lo, rimawi hmanraw hlanga tum ngawt pawh hian min tilunglengin min tihlim thei fo ṭhin a. Chutiang a nih vang chuan, hla thluk hi thu ti-hlatu leh rimawia chantirtu a nih mai bakah kan thinlung ril bera hla thu hnuk luttu a ni bawk a. Engti kawng mahin a thu aia dah hniam ngawt theih a ni lo.
Dik taka kan sawi chuan kan Kristian hla bu (KHB)-a hla sak hlawh ber ber te pawh hi a thu ṭhat vang ai mahin a thluk mawi leh sak a nawm vang a ni fo ṭhin a. Chutiang bawkin ram ngaih hla, hla lenglawng leh lengzem hla te zinga a thu ṭha rau rauvah pawh a thluk hi miten an duhna chhan leh a larna chhan bul ber a ni fo ṭhin a ni.
Tu huatthu a ni >m lo ang a, MZI-in hla bu kan buatsaih lai pawh khan a hla thluk phuahtu mi hran hming ziah lan duh lo bur, hla thu phuahtu an awm ṭhin a. Chutiang chuan a thluk phuahtu mi dang an nihin an hming tihlan leh thangṭhat pek ve hi kan hreh fo va, mahnia pum hmawm hmak hi kan duh fo ṭhin.
Hman deuh pawh khan a thluk phuahtu hming up bo a nih vanga thawm nei deuh hak an awm tawh nghe nghe kha. Hei hi a chhan bul ber chu a thu phuahtuten a thluk phuahtute hming up bova mahni chauhva hmingṭhatna khum vek kan duh vang leh khawvel ram zau zawka mite tih dan kan thlir phak loh vang a ni ber ṭhin.
Tunlai kan Mizo ṭangtharte erawh chuan music video an siamin tune, word tiin an hming a hranga ziah lan nachang an hre ve ta a. Hei hi hla thu leh a thluk phuahtute thangṭhat khumtirna leh chawimawina a ni a, a hluin kan tih makmawh a ni reng a ni.
Hla phuahtu chu tu nge? Hla phuahtu chungchangah hian entirna i lo siam teh ang. Hla phuahtute hi puan ṭhui thiamte nen inanna lai an neih avangin tehkhin remchang tak a ni a. Puan ṭhui thiam ni tur chuan thiamna chi hnih neih a ngai a, chu chu, a zai (cut) leh a ṭhui pum thiam a ni. Miin a eng emaw zawk, a cut emaw, a ṭhui emaw chi khat chauh hi eng ang pawhin thiam mah se, puanṭhui thiam an la tling tak tak lo va. A zai leh a ṭhui an thiam kawp chauhvin puanṭhui thiama chhal theih an ni ṭhin a. Tunlai puan-
ṭhuina dawr tam tak (company ang deuh)-ah te chuan a zai thiam lova a ṭhui chauh thiam hi an awm thluah tawh a, company lianah te phei chuan chu chu an tih dan phung a ni reng a. A design tur duanga zai ṭhin te hian a ṭhui pawh an thiam zel ṭhin avangin anni ang hi puan-ṭhui thiam dik taka chhal theihte chu an ni.
Chutiang bawkin hla phuah kawngah pawh hian a thu bakah a thluk pawh phuah nghal theiho hi hla phuahtua chhal theih dik tak chu an ni a. Tu kan tihna ni lovin a thu chauh phuah ṭhin mi ṭhenkhat, a thluk mi dang phuahtira hla phuahtua inchhal hi an la awm nual niin a lang a. A bikin hmeichhia hla phuah (-tua inchhal) ṭhinho zingah phei chuan a thu leh a thluk mahnia vaihma vek thei hi kut khing lehlam zungṭang daih pawh kan nei meuh em aw tih theih a ni a. Kei ka thlirna tlang aṭang phei chuan hla thu chauh phuaha a thluk mi dang phuahtir
ṭhinte hi hla phuahtua chhalin a lem lemin hmingṭhatna kan khumtir ni ber hian ka hre ṭhin. Hnam dang hla thluk ringa hla phuah hi hnam hrang hrangin an lo chin ve ṭhin tho a ni a, a thluk mahni phuah anga an inchhal loh phawt chuan a thianga ngaih theih a ni mai awm e.
Kan hla phuahtu hmasate pawh kha chutiang chu an ni nawk hlawm a. Mahse, hla thluk awm sa mawi ber berte ringa hla thu ṭha tak tak lo bel ve chauhvin hla lo phuah ṭhin ni ta ila, hla phuah thiamah kan inchhal ngamin mi dang pawhin hla phuah thiamah min chhal meuh ang em tih hi ngaihtuah tham tak chu a ni. Sap hla thluk emaw, Kawl hla thluk emaw, Zopa hla thluk emaw rinchhana hla thu lo phuaha lo bel ve ṭhin pawh ni ila, a lem chuanna a awm ^wm lo ve, a chanve chiah kan kutchhuak a nih avangin.
Hla phuahna kawnga hnuhma nei zingah pawh hla thu leh a thluk phuah kawp thiamte hi Class 1, a thu chauh phuah thiamte hi Class 2, a thluk chauh phuah thiamte Class 3 tiin chhal pawh ni ila, a sual lem ^wm lo a nia.
Tin, hla thluk siam han tih pui pawh hi a tuk chawp thil riauvin a lang a. Hla thluk hi kutthemthiamin dawhkan te, ṭhutthleng te an siam anga pawngpaw siam ngawt theih a ni hauh lo va. Mahni chan anga inchana a hla thua chen ve veng veng phawt te a ngai a, a thlarau chan ve loh phei chuan helnuai mai chi a ni hauh lo. Chu bakah khawvela hla heti zozai lo pian chhuahna rifang (note) sawm leh panga lek zinga mi rifang chi hrang hrang thlan khawm leh chuktuah rema phuah khawm a ngai ve tho va. Hla phuahtuin thuhnuairawlh taka, “He hla ka siam lai chuan ....” an ti ṭhin te hi chu thuhranah dah ila. A hla thluk duang chhuaktute tan chuan siam tih nih bik hi an bengah khawizu anga thlum leh ngaihno bei a ni hauh lo vang le.
Chuvangin, kei chuan hla thuk phuah tih hi ka hmang ṭang ṭang ṭhin a, mi hla thluk a part kima lo duang chhuaka a bar kim lo laite lo siam remtute hi chu siam tih nen hian a inhmeh tawk hle chuan a lang a ni.
Aw le, hla nihna leh a phuahtu nih theihna kalphung kan sawi ta nual a. Tun hnuah chuan hla phuahtua chhal theih chin hi thliar hrang thiam ve tawh ila, hmasawnna kawng khat a ni ngei ang le. Tin, hla phuah chungchang ziak ṭhinte pawhin fimkhur deuh hlekin hla phuahtu (a thu leh a thluk phuah) leh hla thu phuahtu ti tein ṭawngkam chhep ṭhin tawh ila a duhawm hle a ni.
- Zova Tochhawng