Ka duhthusam, Mizo Award!
Thuhma: Kum 120 vel liam taa thingbul lungbul bia a mahni leh mahni indoa lu la hnam kha Chanchin Ṭha avangin kan danglam ta hle mai a. Kan khawsak phunga changkanna lam chu dah ṭha ta ila - hmeichhia leh naupang dinhmun a ṭha zawnga lo danglam chak lutuk ringawt pawh hi lawmawm tak a ni!
Zirna avangin thiamna leh finna lamah pawh hma kan sawn hle a. Chu chuan Mizo anga kan nihnaah (identity) te, mimal chanvoah te leh hmasawnna kawng tinrengah min pui hle a. Tun hnai, University leh Law College changtlung ve tak kan neih hnu phei hi chuan kohhran, khawtlang leh mimal chanvo leh zalenna awmzia kan hre chho zel a. Tun aṭanga hun rei vak loah hi chuan Mizo nu leh pate pawh hian ‘kan fa hi lo vaw rawh u’ an tih mai mai tawh loh hmel hle a ni.
Rulngan avanga inhnialna kha sawi phawt teh ang!
He thupui hi ka thuziak tum nen a inzul avangin sawi tel ka duh a… Thing leh mau nungcha (biodiversity) pawimawhna hriatthiama pawm theih hi hnam fing leh changkang nihna a ni a. Hnam changkang zawkte chuan rang taka (direct) harsatna thlen thei ang chi hi muang zawka (indirect) harsatna siam thei nen an ngaihpawimawh dan a inang reng a. Mizote chuan hetia han khawih emaw han ei emawa kan tlukpui tawp lohte hi chu kan taksa tana ṭha lo a ni tih kan hriat reng pawh kan ngaipawimawh lo ṭhin.
Thing leh mau, nungchate hi he khawvela kan dam khawchhuah zelna turin an pawimawh vek. Thing leh mau, nungchang chi hrang hrangah hian pawimawh lo bik pawh an awm lo tlat mai hi Mizote tan hian a pawi hle zawk niin a lang hial a ni. Tunhma aṭangin kan khawsak danin a zir lo a, kan culture leh tradition avangin heti ang lam inzirtirnaah hian kan hniam hle a. Mizoram hi vanneihthlak takin Indo Myanmar Biodiversity Hotposts chhungah kan awm a, thing lem mau nungcha-ah hian ramdanga awm ve lo kan nei ṭeuh a ni. A enkawl leh humhalh kawngah theihtawp kan chhuah a ṭul.
Kan ramchhunga thing leh mau ramsate pawh kan han zirchiang zel a. Mizoram University kan neih hnu phei chuan Forestry leh Zoology department lama kan mithiamte zarah hma kan sawn khawp mai. Rulngan kan tih fo pawh Chawngkawr chi khat a nihzia finfiah a nih dan pawh kha ropui tak a ni! Heti ang - research based society ang zawnga kan ṭhang lian zelte hi changkanna dik tak a ni. Rulngan chungchanga kan research scholar-te leh kan Mizo upa zawkte inhnialna kha a ngaihnawm ka ti a. Khawthlang ramte medieval hun aṭanga renaissance an luh chhoh hunlai nen ka khaikhin hial a ni. Mizote chu zeldin thubawl leh tapchhak titi - thusawi uar thiam (rhetoric) society kan ni a, ziaka dah ṭhat (documentation) emaw chik taka zirchianna mumal (research) emaw kan nei ngai lo a, thil a nihna tak (facts & figure) lama sang lutuk si lovin mimal ngaihdan erawh kan nei ṭha ṭhin hle.
Ka la hriat ve reng ṭhin chu: rulngan hi chawngkawr huangchhunga rual u zawkte’n an dah duh lo khan research scholar-te’n ‘ka pu chuti chuan a awm tak tak a maw?’ tia an va zawh khan an chhanna chu, ‘chumi chuan a tia lawm’ tih kha a ni ṭhin. ‘Chumi’ an tih pawh chu an va zawt leh a, ‘chumi chuan a tia lawm’ tih bawkin an lo chhang leh a; a tam zawkte phei chu mual an lo liam tawh a. Hemi chungchangah hian Prof HT Lalremsangate leh a thawhpuite an fakawm hle. Zirbingna (research & development) kan tih avanga hmasawnna lo awm zel hi kan la ṭangkaipui zel dawn a ni. Rul hlauhawm leh hlauhawm lo kan thliar thei ringawt pawh hi changkanna dik tak a ni a, kan thlen chin hi a sang ve tawh em asin!
Rul chungchangah ringawt pawh hian hriat chiana pawm tur hmabak hi kan la ngah hle a. Mizo society-a kan mithiam ber berte zingah pawh rul chu a hmu apiangin thah zel tur a ni ti tawk kan la awm zel tho bawk a. Rul hi an awmna (habitat) leh eitur (prey) kan tihchereu avanga mihringte’n harsatna tawk kan ni tih hi zirbing tawh (researcher) te’n an hmu chhuak a, chu chu kan pawm a hun a. Silai leh sairawkher dah ṭhain thlalakna (camera) nen kan ramsate leh savate veh na chang kan hre ṭan a, a lawmawm em em a ni!
Mizo Award - Prof Joy
Mizote hian thil pawimawh zawk nia kan hriatte hi kan thliar hrang thiam tawh hle niin a lang. Zeldin leh tapchhak titi aṭangin research based society lamah kan lut mek niin a lang a, kan ram hruaitu, hmanlai (old school) lutukte pawh an in tuai thhar ve zel bawk a.
Vanglaini pawh hian Germany ram ropui chhan hi research leh documentation lamah hian hmanlai aṭang tawhin an lo duai lo hle a ni tih hi an lo hre ve khiau a ni ngei ang, Mizo award 2017 an hlan chu rin loh tak maiin zirna lama thangchhuah, entawn tlak em em, Prof Joy Lalkrawspari Pachuau a ni mauh mai! He thu ka hriat hian a lawmawm ka ti a, Vanglaini lama award siamtute thluak bur pawh fakawm ka ti.
Ka hriat sual loh chuan Vanglaini chanchinbu hian Mizo ṭhangtharte’n ngaihsan tur dik an hriat a, entawn tur ṭha an neih theihna tur a nih beiseiin mi chawimawi tlakte chawimawi hi ṭha a ti a, Mizo award hi an siam ta niin ka hria a. Thlanawm ngawih ngawih - liberal arts lama India ram University ṭha bera professor ngat, tin Oxford-ah pawh doctoral degree zu nei leh ngat a, gold medal lo hawn thei - anmahni research community-a parmawi em em Prof Joy Krawspari ngei mai an thlang hi a fuh takzet a ni!
Ka hriat ve reng chu Prof CNR Rao leh Sachin Tendulkar-a’n 2015-a Bharat Ratna an dawn khan sawiselna a leng ve nasa khawp mai a. India scientist Bharat Ratna chawimawina kan lo pek tawh CV Raman leh Abdul Kalam thleng thleng khan miin an sawi kai a, ṭul lo an ti hle a ni.
Keini tak ngial pawhin Prof CNR Rao kha kan lo hre hauh lo mai a, mak kan han ti em em a ni. Amaherawhchu, a nihna, a award dawn tawh te, nobel prize a lo dawn ṭhelh ve nual tawh dan te, 1500 chuang research paper leh research lam hawi lehkhabu 45 chuang a lo ziah tawh dan te, ramdangah a lo larzia te han ngaihtuah chuan a lo mak lem lo khawp mai! India ram hian develop country ni turin research & development hi a ngaihpawimawh a ngai a ni tih a hria a chuvangin, scientist chhuanawm tak hi India rama chawimawina sang ber an hlan ta a ni.
Vanglaini hian an tifuh zel...
Vanglaini chauh ni lovin Zonet pawh hian thluak bur (think tank) a nei ṭha hle tih a hriat a. Media pawimawhna hi an hre chiang. Entirnan, Mizo ṭhalai zawng zawngte hian sorkar hna hi kan in chan vek dawn lo tih an hre chiang a, football eizawnna lama hma kan sawn theihna tura an hmalakna pawh hi ṭhahnem tak a ni. Zirchian (research) tham a tlingin ka hria, Mizote tana an hnathawh hi a ropui a, a hrethiam tan chuan a lawmawm em em a ni. Mizote hian zirbingna lam, research & development hi hmelhriat lo hle mah ila tuna Vanglaini thuziak ka chhiar theih chhan te, phone ka hman theih chhan te leh khawsak nana kan hman zawng zawngte hi chuti ang hmasawnna avanga lo awm a ni tih hi kan hre chho zel dawn a ni.
Mizote hi kan la tam lo a, chutih mek lai chuan zirlai zinga lehkha thiam thiamin medical lam an zir zel a, arts leh science zirbingnaah kan la hnufual hle. Tin, medical lamah pawh Mizoram chhung ngeia college kan neih a hun tawh khawp mai. Tin, Central University a dina hna lak a nih khan Mizote’n kan thlen chin a la tawizia chu kan hrethiam mai awm e. Chuti ang harsatna kan neih mek laia Vanglaini-i’n Prof Joy-i entawn leh ngaihsan atana a rawn chhawp chhuak hian awmzia thuk tak a nei a ni. Anmahni research community-ah a theuneu lohzia chu sawi ngai loah dah ta ila, Mizo history leh kan nihna (identity) hnamdang zingah awmze nei taka research article leh research based lehkhabu hmanga a tarlang ringawt pawh hi a zirchianna avanga a hlutna hrethiam lo tan pawha lawmna tham a ni!
Mizote hian a lera thil thiam emaw ang chi hi kan ngah hle a, changkanna dik pawh kan hai nasa a ni. Changkanna emaw kan tih mah se ni chuang si lo tam takin kan lo tawngpawng ngaihsan ve em em ringawtte pawh hi sawi sen a ni lo ang. Ngaihhlut leh entawn tur dik inzirtirna kawngah hma la zel turin Vanglaini duhsakna ka hlan e!
- Krista Roluahpuia, IIT Bombay