MIZORAM HMSAWNNA QUOVADIS?
Khawvel democracy ram lian ber India-ah kan awm mek a, globalisation thlipuiin min tuam mek bawk a, information technology-ah chuan kan duai bik lo a tih theih awm e. Mithiamten mihring tam dan an chhutnaah chuan 2025-ah India-in China a lehpel tawh ang tih a nih laiin tunah pawh pel tawhin an hria a ni. China chuan hun rei tak ‘One child policy’ an hmang tawh a, India-ah chuan a ni ve lo. UNO mithiante chuan mihring tam luat avangin India chuan dan leh thupek kenkawh kawngah te, development leh thil dangah in enkawl a harsat ṭan mek niin an chhut. India ram mihring maktaduai 1300 vel zetah hian mi nuaih khat zelah Mizo pahnih vel tel ve ang kan ni. Hetiang dinhmunah hi chuan bawng talh khap hnan tham pawh kan tling lo zawk a ni.
Hetiangah hi chuan state mal hmasawnna chu state kutah a innghat lian hle a, Chief Minister hmathlir nei ṭha, taima leh thiltithei leh thei lo inkar chu a ni telin a inhlat tual tual dawn a ni. Kum 26 vel kal ta kum 1990-a Prime Minister Rajiv Gandhi hunah khan development sum za zela 15% chauhin thingtlang mipui a thleng phak tih hmuhchhuah a ni a, “mipui hnenah thuneihna pe ru,” tiin au chhuahpui ta reng a; mahse tunah pawh nei leh nei lo inkar a hla tual tual emaw tih tur a ni.
Mizoram bik pawh Decentralisation leh Panchayatiraj chungchang sawi a tam ṭan hle a, pawl anga insiama hma la te pawh awma hriat a ni. Hei hi sawrkar mek pawhin hriain hmanni maiah political party aiawh te, NGO etc aiawhte nen sawihona hun a siam ta hial a, mahse hmaiphih faina lek a ni ang tih hlauhawm hle. Lal na leh sum leh paia thuneihna pumhmawm (addict) tawh tan chuan sim aiin tlakpui a awl mah ṭhin a ni.
Hmanni maia Mizoram mipui kum khat chhunga sum lakluh dan tlangpui report tihchhuah ang chuan Minister, MLA, sawrkar hnathawk, sumdawng, supplier, contractor etc te Mizoram mipui za-a 40 vel te sum lakluh chawhrual chu mi pakhat zelin Rs 19,097/- a nih laiin mirethei Mizoram mipui za-a 60 vel te sum lakluh chu chawhrualin Rs 2938/- chauh a ni ta.
India ram hmundanga vai politician ten an tih ang bawkin miretheite retheihzia hriain CM ni rei tawh pahnihte chuan sum sem policy chu vote bank ṭha tak a nih hriain an target an in san siak a, an tuipui dawn chauh niin a lang. Chutih laiin mirethei nawlpui EGS aṭanga NREGS thlengin thawhrim nasat ngai lova sum hmu tawh ṭhin tan chuan nep zawh an harsat hle dawn tih an hre chiang niin a ngaih theih. Heng NLUP, NEDP leh tinzawn SEDP te hi CAG, Delhi report aṭangin Prime Minister Special Package awzawng a lo ni lova, state sawrkar hnuaia Department hrang hrang budget aṭanga pawh khawm a, sem a ni tih a tichiang ta bawk a ni.
NLUP-ah chuan kum 2011-17 inkar chhungin chhungkaw pakhatah average Rs nuaihkhat zela semin Rs vaibelchhe 2524 vel an sem ral tawh a, a zatve vel zet chu material-a sem a nih avangin hauhsakna khawpa hlawkpuitute chu contractor-te leh supplier, etc te an nih a rinawm. Central Auditor General Delhi-in an verified naah NLUP hlawhtlinna chu chhungkaw za zelah pakua chauh a ni. Vote bank policy a nih bawk avangin Congress party hian NEDP duan belhin tihtawp an tum lo tih hriat a ni.
MNF SEDP chu ti ve thei ta se Rs nuai thum vela sem tura sawi rik a ni a, Rs vaibelchhe 1500 vel an target a, chhungkaw singnga vel chauh a daih dawn a ni. Vohbikte vohbik pawh an in chan dawn lo a ni. Engpawh nise heng sum sem policy avanga hmasawnna ruhrel tam tak hlamchhiah ngai ta te, hmun tina kawng chhe siam sen loh awm te, department-te hmalakna tam tak tih tawp leh tihdanglam ngai ta te hi a pawi hle.
- Sangnghena, Lawngtlai