BEING MIZO

hi Joy LK Pachuau ziah a ni a. Reasearch behchhan, anthropology subject aṭanga thlirna hmanga ziah a nih bakah historian thlirna pawh a tel tih theih a ni. Oxford University-a doctoral thesis a nih avang hian a ngaihnawm tur hawi ringawt a ni lo va; a ngaihnawm lo tihna erawh a ni chuang lo.

Mizo nih hi eng nge maw a nih le? India ram chhunga cheng Mizo kan nih chuan, tribal kan ni phawt mai a. Tribal han tih mai hian a fiah tawk tho na a, dan leh hrai lam aṭangin ‘scheduled tribe’ min ti a ni awm e. Chu chuan India rama kan dinhmun thui tak a nghawng phak a ni.

BEING MIZO bung hnih­naah hian hnam dangin min thlir dan a ziak a. Keimahni inhriat dan ringawt hi a tawk lo va, mi dangin eng angin nge min hriat a, eng angin nge min thlir tih hi ngaihtuah tel a ngei ngei a ngai ṭhin.

Hnam dang satliah pawh ni lo, Delhi khawpuia chengte min hmuh dan ngei a ziak a. Delhi chu India ram khawpui, Legis­lation leh Judicial leh Executive lama hotu lalber ṭheuh ṭhuthmun a ni a. He khawpuiin min thlir dan hi khaw danga mite min thlir dan aiin ngaihpawimawh loh theih a ni lo.

Kan thil thlir dan inang lo lutuk hian inenhranna a siam a; incheina te, ei leh in thu-ah te kan khawthlir a hrang daih mai.

India mite hian keini Hmar­chhak biala chengte hi anmahni angin min en lo hle a. Keini lamin keimahni angin kan en hek lo. Phek 36 leh a hnu lam zel han chhiar hian ‘keimahni’ anga awm tura kan beiseina aiin ‘anmahni’ anga awm tura min beiseina a sang zawk a ni awm e tiin ngaihdan a siam theih. Kan zinga hnam dang awmte hi thawmhnaw leh ei leh in avangin kan en hrang em em lo. Mahse Delhi-ah chuan hei tak mai hi min enhran chhan pakhat a ni tlat.

Hnam inpumkhatna hi inpawmtawnna nena neih tur a ni a. Keini’n an culture kan pawm ang bawkin kan culture an pawm ve a ngai ang. ‘Pawm’ tih hian ‘tih ve’ a kawk hek lo.

Bung linaah Mizo Kristian kan ni tih thupuia hmangin Kristianna leh Mizo identity inzawm dan a ziak a. Bung nganaah hian thihnaa kan in buaipui dan leh kan Mizona inzawm dan a lang thei a. Bung lina leh bung 5na thu hi inzawmna thui tak a nei. Sakhua - Kohhran leh YMA hi kan identity siamtu ang maia pawimawh an ni a. An pawimawh em em chhan chu thihna chung changa a fawng chelhtu an nih vang hi a ni. Veng tin hian thlanmual kan nei a, sawrkar an thu lem lo. Chu thlanmuala phum ve kan nih theihna tur chuan ‘tel ve’ kan nih a ngai. ‘Tel ve’ lo chu heng thlanmualah hian phum theih an ni chiah lo. (Thingtlang erawh chu a dang daih thung). ‘Tel ve’ lo tan sawrkarin riangvai thlanmual a siam thung.

Thihna hi mi zawng zawng­in kan tawng vek a, chu tih lai taka kan mamawh phuhruktu chu sawrkar a ni lo va, kohhran leh YMA a ni. Chu chuan thuneihna a rawn keng tel ta a; chu thuneihna chuan inan tlan tumna kawngah min hnuk a. A tir lama kan sawi, inantir tumna kha hetah pawh hian a lang thei ang. Chu chuan kan nun a nghawng nasa ta em em mai a. Zirna te, mimal nun te, politics lama kan vote thlak dan thlengin thui tak a nghawng tih theih a ni a. Inang veka insiam (conformity bawma inkhung vek) kan tumna leh ramri (political) hian YMA pem lehkha pawh hi a hring a ni lo maw tih theih hial a ni.

Mizo nihnaah hian tu nge chianga tu nge chiang lo ta ang le? Mizo nia kan inhriat dan hi a inang vek ang em? Hman deuha ramri hrul khaw pakhata thil thleng te kha han ngaihtuah let ta ila, MZP leh YMA lamin Mizo an tihchin hi, a chhungril tak takah a inang thlap ang em? Sawi zui chiam pawh a chakawm hle mai.

He lehkhabu ziaktu Joy LK Pachuau hi VANGLAINI AWARD 2017 dawngtu a ni a. He lehkhabu avanga he award hi dawng niin a lang lo. Amah a lar vanga dawng pawh a ni lo. Vanglaini Award hi ka lo hriatthiam danin mi lar lawmman a ni hauh lo va; mi entawntlak, ṭhangthar tana entawn tur ṭhate hnena pek tur niin ka ngai a. Chutiang mi ngei chuan kuminah a dawng a; a lawmpuiawm tak zet a ni.

Zirna lama mi hlawhtling leh entawn tlakin award a dawng hi a lawmawm hrim hrim mai. Zirna hi mihring nun hmasawnna lungphum a ni a; zirna ṭha tel lovin hmasawnna lungphum dik a awm thei lo. Sapram meuh pawh khu, Oxford leh Cambridge Univer­sity anga ṭha hi lo awm ngai miah lo se tun angin an ropui lo vang a; khawvel ram ropuia kan ngaih USA pawh khuan University ṭha tak tak, Harvard, MIT, Berkeley, Stanford leh a dangte nei lo se la, an ropuina khu nasa takin a tla hniam ngei ngei ang. Zirna kan uar viau anga a lan lai hian thiamna tak tak hi kan ngai hlu tawk em tih hi zawhna pawimawh tak a ni.

Mithiam tak tak, doctorate degree nei kan ngah ta hle a. Kan ngah ang phu tawkin an thesis behchhana thuziak, mipui chhiar theih tura chhuah erawh chu a tam lo. Kum sawm dawn lai kal taa PhD pakhat thusawi khan ngaihtuahna a tithui hle. Heng kan mithiamte hian an thesis aṭanga an thil hmuh leh hriat hi mipui chhiar theih turin han pho lang se kan ram hian a hlawkpui ngei ang.

- Dr Lalchhuanawma Tochhawng