ZIRNA PAWIMAWHNA

Grep hrui pakhatin péng tam tak a neih ṭhín ang hian, zirna pawimawhna pawh hi kawng hrang hrangin a sawi theih a. A pawimawh dàn dang ṭhiau mah sé, a pawimawhna a nêp chuang lo. Zirna (education)-in a tum ber chu, “Kawng engkima hmasâwnna (All round development)” a ni.

Education tih hi Latin ṭawng ‘educatio’ tih aṭanga lák a ni a, a awmzia chu vulh emaw, cháwi lian emaw, enkawl tihna a ni. Grik ṭawngah erawh chuan education thu mal hi 'educare' tih aṭanga lo kal nìin a awmzia tak chu thìamna leh finna zirtírna tihna a ni. A tlángpuiin zirna hi mi dangte hnén aṭanga lák chhàwn a ni a, chu chu tùnlái mi tam zâwkin education kan neih dàn pawh a ni. Chumi rúal chuan mahnia inzir thîam (auto-didactic) sawi tùr an awm nual bawk.

Zirna ṭhà nei tùra pawimawh hmasa ber chu nu leh pate an ni. Nu leh pate'n hei hi kan hriat reng a pawimawh, “Chhúngkua hi khawvêla zirna sikul hmasa ber a ni a, Principal hmasa ber chu chhúngkaw pa a ni. Miss (madam) hmasa ber chu chhúngkaw nu a ni a, sikul naupang hmasa ber chu unau zínga upa ber hi a ni,” tih hi.

Zirna ṭhà nei tùra bulṭanna chu naupangte nih lái hun hi a ni a, chhúngkua aṭanga bul ṭanin, nu leh pate'n an fate chu zirna pawimawhzia leh ṭhatzia an hrilh a, puitlinna kawng an zawhtír a ṭûl a ni. Mizo thufing paw'n, “Sial rângin Sial râng a hring, Sakâwlin Sakâwl a hring,” a tih kha. Zirna ngái pawimawh fa chuan zirna ngái pawimawh fanu fapa a nei a, zirna ngái pawimawh lo fa chuan zirna ngái pawimawh lo vêk fanu fapa a nei ṭhìn. Chuvàngin, kan fate'n zirna an ngaih pawimawh theihna tùr chuan nu leh pate'n zirna kan ngaih pawimawh hmasak a ṭûl. Rilru awm dàn chhui mî (Psychologist)-te chuan naupangte chu an thil chìn ṭhan (habit) azirin an puitlin huna an nih theih tùrah kawng thui tak a innghatah an ngái.

Zirna in (Institution) hi zirlaite'n zirna hun tam zâwk an hmanna hmun a ni a. He hmuna thawktu, zirtírtute hi zirlaite hlawhtlinna tùra mi pawimawh tàwp khâwk an ni. Chuvàngin, zirtírtu zawng zawngte hian hlawh hmuh nán mai ni lo, an zirlaite'n thìamna leh hmasâwn duhna thinlung an put zêl theih nán ṭan an lák nasat a ṭûl hle. Kothari Education Commission kan en chuan, a thuhmahruaiah heti hian a inziak a, “India ram kal zêl dàn tùr hi tùna class-room chhúngah hian a innghat tlat a ni,” tìin, ngaihtuahna tithui thei tak tùr thu kan hmu a ni. Nakin hun lo la awm leh zêl tùr atána kan ram awm dàn tùrte, hmasâwnna kan neih dàn tùr leh kan hnam hmélhmang lan zêl dàn tùr hi tùna zirnain a chiah mék, zirlai naupang, zirna in chhúng (class-room)-a hun hmang mékte chungah hian a innghat a ni.

German Philosopher Immanuel Kant-a'n, “Zirna hian mihring aṭangin engkim a síam chhuak thei a ni,” a tih kha kan hre ṭheuh àwm e. Síamtu [Pathian] hi engkim lo chhuahna bul a nih ang hian, he khawvêlah chuan zirna pawh hi engkim lo chhuahna bul a ni kan ti thei ang. Zirlai naupang an tam ang bawkin an thiamna leh an theihnate a inang lo a. An thìamna neihte pho chhuahna hun sìamsak fo a pawimawh. Zái thiam chu zái tùrin ruat sela, lám thiam chu lám tùrin, chutiang zêl chuan an thìam thil neihna ang zêla hman ṭangkàia mi puitlinga sìam thìam a pawimawh hle. Zirna hian mihringa theihna inphum ru a pawt chhuak a, a tilian ṭhìn. Kan zirlai bu chhúng hriat ngawr ngawr hi zirna hian a tum ber a ni lo va, kan zirlaibu phêna thil awm thil ṭhà tam tak zir chhuah nacháng kan hriat a pawimawh bawk.

Tin, kohhran hi zirna hmun pawimawh tàwp khâwk a ni. Kum 1636 khán Havard University din chhuaktu John Havard-a chuan, “Zirlái zawng zawngte hian an hriatna leh zirna bulṭhutah Krista an dah tùr a ni,” a ti. James Angell-a chuan, “Pathian tel lo zirna chu lawng compass nei lo ang a ni,” a ti bawk. An thusawi aṭang hian zirna pawimawhzia leh thil tihtheihzia te, Pathian tel lova zirnain awmzia a neih lohzia te a lang. Zirna hi mihring nun chherna tha pui ber a nih avàngin nungchang sìam ṭhat chungchángah pawh zirnaah hian thui tak a innghat.

Khawvêl a changkăng zêl a, hmun tin deuh thawah lehkhabu zawrhna (Bookroom) leh chhiar atána lehkhabu chi hrang hrang dah khâwmna hmun (Library) a tam tawh hle. Hêng lehkhabute hi ngaihhlut nacháng kan hriat a pawimawh. Austin Phelps-a chuan, “Kawr hlui ha la, lehkhabu thar lei rawh,” a ti a. Mi fing apiangin lehkhabu hlutna an hria a, an ngaina a, an chhiar nasa bawk. Kan taksain insawizawi a mamawh angin lehkha chhiar hi kan rilruin a mamawh a ni. Ṭhangtharte-ah lehkhabu chhiar tam kan inzirtír nasat a, Library hi a tam thei ang ber kan belh a ṭha hle. Lehkha thìamte chuan thil tam tak an hriat miau avàngin enkawl leh kaihhruai an awlsam ṭhìn a, kohhran, khawtláng leh ram tán pawha mi pawimawh leh mîte thuràwn lákna ber an ni ṭhìn.

Thil hre tak ni tùr chuan chhìar tam a ṭùl a, hriat belh zêl hi finna a nih miau avàngin lehkha chhíar tam mihring rěng rěng chu zirna lamah thìama sáng tak nei lo mah sé, an lan dàn áia chungah an lang thei a, a rûk takin mîte ngaihsàn an hlawh ṭhìn. Lehkha chhìar tam ṭhatna chu, mi mâwl tán finna, mi fing tán fin belh lehzualna a ni.

Ram leh hnam tána mi hrât khawkhéng, mi chhuanawm leh fak tlák tam tak an lo chawr chhuah chur chur theihna tùra pawimawh ber pawh hi zirna hi a ni. Zirnain a luah hneh loh leh a luh chilh tam lohna hmun rěng rěng chu an changkăng thei lo. Hmasâwnna hrang hrang hi zirna avanga lo awm a ni fo bawk.

British Prime Minister hlui Tony Blair-a pawhin, a kaihhruai sawrkár ‘Labour Party'-in sawrkàrna an chan hnu, mipui zínga a inlan hmasak ber ṭumin, “He mipuite sawrkár thar hian a ngaih pawimawh hmasak ber chu Education hi a ni a, a dawt lehah chuan Education bawk hi a ni,” a ti.

Adoniram Judson-a pawh kha Myanmar ram an lo luh khán a mission strategy tam takte zíngah ‘education mission’ khân ram a la hnem ber a ni. Pathian rawng kan bàwlna kawngah pawh hian zirna hlutzia leh pawimawhzia kan hmu thei a ni. John Wesley-a paw'n, “Lehkha chhíar ngái lo rawngbáwltu chu a rawngbàwlna aṭangin bâng mai rawh se,” a ti hial a nih kha.

American Philosopher John Dewey-a chuan, “Zirna hi dam khawchhuahna atán inpuahchahna a ni mai lo a, amah hi dam khawchhuahna a ni zawk,” a ti. Zirna leh thìamna sáng zâwk nei tùr hian mi fate anga zirna kawnga a vàwrtàwp han thlen kher a ṭûl tia ngaih dàn kan neih hi paih bò a hun ta. Mi thîam ni tùr hian zirna sáng kan zir a ngái kher lo kan tihna a ni lo va, mahsé, thiamna tak tak nei tùr hian lehkha zir sàn hi thil pawimawh tak a nih rúalin, a zirtu rilru puthmang leh taimákna leh inpêkna zâwk hi a pawimawh zâwk. Degree leh certificate ropŭi tak tak kawl mah ila, kan zir sànna mil leh phû hian kan nunah rah a chhuah loh chuan awmzia a nei lo va, mi thîam (educated person) huangah kan leng thei chuang lo.

Lìrthei (motor) khalh zir mîte, thlawhna khalh zir mîte, puan ṭhui zir mîte, football khelh zir mîte leh thìam thil dang chi hrang hrang zir mîte pawh hi zirna hian a huam tel vek a ni. Kan bula mîte'n kan thìam ang an thìam loh avàng ringawtin kan hmu hniam ngawt thei lo vang. Kan thìam thil neih ang ang te in ngaihhlutsak tawn ila. Thìamna hrang hrang nei tùra Síamtu [Pathian] sìam kan ni a, a pawimawh ber chu kan thìamna zâwn ṭheuhah hman tlák leh chhawr tláka kan thìam a pawimawh.

Mihringte hi Pathianin kan thih ní thlenga inzir tùra a sìam kan ni a, kan dinhmun nih méknaah hian lungáwi mai lovin, ni tin inzir belh chung zêlin hmasâwn zêl kan tum tùr a ni.

- Centenary C. Lalzahawma