Hlawh pun nge pun loh ṭha ang? - II
Chhungkaw sum lakluh a pun zel laiin chhungkaw member zingah chanvo nei tlem tial tial si awm se an thinrim lo ang em ni?
Kumin (2017-18)-a kan ram budget hi cheng vbc 8,803.10 a nih laiin kum 10 kal ta (2007-08)-a kan budget kha cheng vbc 2,226.48 chauh a ni a. Kum 10 inkar dana kan budget in tam hleih dan hi pui tak a ni. Heti zata budget a intam hleih hi chuan hna kan thawk nasa hlei hle tur a ni lo em ni?
Heta mipuiin kan hriat chian ngai ta chu he kan ruaipui hi engtin nge kan insem a, engtin nge sum hi kan hman tih lai tak hi a ni. Hemi kuma kan budget sum, kan ruaipui ṭhehna tur hmanna tur nia a hun laia Finance Minister Pu Zoramthanga sawi dan chuan sorkar hnathawk hlawh leh sorkar inrelbawlna tur atan cheng vbc 1,773.51 dah niin hmasawnna hnathawhna tur atan chuan cheng vbc 479.16 chauh dah a ni a. Ruai ṭheh tur sa bel 100 zinga bel 78.72 fatu hluiah kal ral vekin mipui ruai ṭheh tur awm chu bel 21.27 chauh a ni.
Kum 10 chhungin kan budget hi cheng vbc 2,226.49 aṭangin cheng vbc 8,803.10-ah a pung chho a, a lawmawm ngei mai. Mahse kum 10 kal taa fatu hlui lama cheng vbc 1,773.51 hman ngai kha tunah cheng vbc 6,386.21-ah a pung chho ta daih a. Helama sum sen pung nasa lutuk erawh hi chu a uiawm ta tlat a. Fatu hlui lama senso pung zel hi thunun chu nise hnathawhna tur kan ngah tawh hle tur a nih tehreng nen hnathawhna tur chu cheng vbc 1,907.88 chauh kan la nei ta tlat hi in ennawn kan mamawhah kei chuan ka ngai.
Kan sorkar hian kan economy hi a ngaihtuah lo hle. Hna thar a siam dawn te, hnathawktu a lak dawn tein kan ram sum dinhmun tak tak an ngaihtuah lo ṭhin a. Fatu hlui kan tih mai ṭhin, hlawh leh inrelbawlna senso, revenue expenditures an tih hi kan tipung vak vak a, hetianga kal hi thil ṭha lo tak a ni.
Kum 2001 khan kan budget aṭanga 36.10% lai hnathawh nan kan hmang thei a. Mipui ruai atan sa bel 100
aṭangin bel 36.10 kan dah tihna a ni a. Ram hausa leh kalphung ṭha ber bera kan ngaih te dinhmun ang deuhthawah kan awm tihna a ni. Mahse, a hmasawn lo zawng, a ineiral zawnga sorkarin hma a lak nasat avangin 2008-09-ah kha chuan 18.40% chauh hnathawh nan kan nei tawh a. Hemi hnu hian insiam ṭha chho hretin kumin budget-ah hian 22.86% chu hnathawhna kan nei leh tawh a. Kan ram hian hma sawn ila, midang te elin umpha ila kan duh a nih chuan fatu hlui lam hi tihtlem a, hmasawnna hnathawhna tur, mipui ruai tur tihpun a ngai a ni.
Kan chhungkaw sum lakluh a pun chuan a lawmawm ngei a. Mahse, hma sawn zel kan duh chuan chu sum lakluh pung chuan in leh lo leh hmasawnna tur hna kan thawk tur a nih laia ei leh in leh thawmhnaw leina ringawta kan inhman chuan kan dinhmun a chhe telh telh dawn tih kan hre sa vek a. Helai tak hi chhungkaw roreltu pa ber pawimawhna lai chu a ni a. Nula ten thuamhnaw an ngen avanga bang repair ngai lama hma lak aia thuamhnaw lei nana sum a thehchhuah zel chuan chhungkaw tan hmasawnna a awm dawn lo a. Tute emaw an nawrh pawha chhungkaw hmasawnna tur ngaihtuah tlat ngam pa ber nei chhungkua chuan hma an sawn dawn tihna a ni a. Thawmhnaw chhuak thar mawi ber bera nena khaw lai len suau suau a, fairel bel ruaka haw leh ngai ṭhin chhungkua nih ai chuan a awm leh mawi ve tawk thuamhnaw inbel a, in leh lo ṭha a ei leh in tur neih hi mipuiin kan duh zawk vek dawn lawm ni?
7th Pay chungchang sawi a… chumite chuan an hmang a, chumi te pawh chuan an hmang, chumi te pawh chuan hman ve an tum a ni awm e… tih ai hian kan chhungkaw dinhmun ngaihtuah a ṭha zawk dawn lo em ni?
Kan ram hruaitute hian mipui tan thil ṭha min tihsak an duh ka ring ṭhin. Kawng chhia te hi siamṭhat an duh ka ring. Centrally Sponsored Scheme hnuaia thawkte hlawh te a hun taka pek zel an duh ka ring. Project lian pui pui lakchhuah an duh ka ring. Mirethei te innghahna, ni 100 inhlawhna te hi ni 100 min thawh tir an duh ka ring. Damdawi te hi a thlawna min sem an duh ka ring - mahse, an ti si lo. Pawisa a awm lo a ni. Heng ho leh kan ram hmasawnna tur centrally sponsored scheme lo kal tur doletna 10% lek pawh neih hleih theih loh vanga kan ramah project lian tham thawh theih a ni lo te hi a va pawi tak.
State ṭhenkhat chuan central aṭanga project an lakin 50% laia an do let a ngai a, mahse pawisa an neih miau avangin buai miah lovin an ti thei asin. Chung mite chuan 7th Pay chu lo hmang se, 10% matching share kan ngaihtuah theih hunah, ni 100 inhlawhna ni 100 kan thawh theih hunah… ngaituah zui ve chin teh u.
Fatu hlui hi kan la tihbuk belhchhah dawn nge kan insiamṭha dawn?
- Vanlalruata