LAL LUKHUM MAWI A SIN THEIH EM?
Min lo hmuak ang Lal lukhum mawi sinin,
Hnehtu huai hrang lawmtu lal leh
Angel varten kawtthler mawiah.
He hla hi Laithangpuia (1885 - 1930) phuah niin Salvation Army Hla bu, Solfa Edition 2007-ah number 419-na a ni. Heti khawpa hla thu ril leh mawi, lusunte hnemtu a ni chung hian ‘Lal lukhum mawi sinin’ tih a, ‘sinin’ tih tak mai avang hian sawi leh sel a hlawh hle a. Duham deuhte phei chuan ‘Salvation Army ho hi lal lukhum te a sina sin an tum a’ lo ti ta bawng bawng tawk lah bo lo. Hetianga titute hian Kristian Hlabu, Presbyterian leh Bptist kohhran te Pathian biakna Hla bu-ah ngei pawh ‘sin’ tih hi hman a ni ve tho tih an hre lo a nih ka ring.
Mizo ṭawng un leh mawi, ril tak mai a ni chunga hriat thiam a hlawh thei hauh lo mai leh, mi thiam leh mi thiam lem lo pawhin ang khat renga kan la sawisel a; dik lo hulhuala sawi a ni reng mai hi mak ka ti ṭhin. Mizo tawng thu leh hla te kan sawi uar viau chungin leh, Mizoram University pawhin Mizo ṭawnga MA te a chhuah ṭeuh tawh chunga he Mizo ṭawng upa ‘sin’ (sinin) tihin pawm a hlawh mawh em em mai hi a mak khawp mai.
‘Sin’ tih chu engtihna nge ni reng kan tih chuan ‘keng’ tihna a ni. Chutichuan, Min lo hmuak ang Lal lukhum mawi sinin tih chu ‘Min lo hmuak ang lal lukhum mawi kengin’ tihna a nih chu. Pathian mite van ram lut tur chu an chan tur lal lukhum kengin van miten an lo hmuak tur anga ngaihruatna leh suangtuahna aṭanga phuah a ni.
‘Mizo hla leh a phuahtute’ tih bu Hrangbana College-in 1999-a an published phek 31- 44-a ‘Laithangpuia leh a hla te’ tihah chuan ‘Laithangpuia hi kan Mizo hla phuahtute zingah hnam dang rin dan leh rilru put hmanga uire lo ber a ni hial awm e. Indona hla te hi Mizo pi pute indo dan leh an hnehte an sawngbawl dan ang thlap zelin a phuah chhuak a. Heng ṭawngkam Zosapte (Missionary te) avanga mi tam takin an hman ngam loh hi, ani chuan tim hauh lovin a hun tak zelah a hmang hmiah hmiah mai a ni: ‘Chhei, Tlang, Tlanglam, Thei rual, Tan chhawn, Ai, leh Malza tih te hi’ tiin ka ziak a. Hranghlui hla phuahtute zingah pawh a hlate hi Mizo irawm leh ngaihtuahna aṭanga phuah an ni tih a chiang bik em em mai a ni.
Laithangpuia’n a hla thua ‘sin’ a hman hi Mizo ṭawng dik tak a nih leh nih loh hriat nan kan Bible-in keu teh ang. Chanchin Ṭha Johana ziak bung 19:39-ah chuan heti hian kan chhiar a: “Tin, Nikodema, atira zana a hnena lo kal kha, murra leh aloe inpawlh sa, buk sawmnga lai ‘sinin’ a lo kal ve a” tiin.
Tirhkohte Thiltih bung 17:15-ah pawh he ti hian kan hmu: “Tin, Paula hruaitute chuan Atheni khaw thlengin an hruai a; tin, Sil-a leh Timothe-a chu theihtawpa a hnena kal thuaina tur thuchah ‘sinin’ an haw ta a” tiin.
Sam 76:11-ah pawh hetiangin kan chhiar: ‘Thu tiam ula, Lalpa in Pathian lakah hlen rawh u: A vela mi zawng zawng chuan tih tura chu lawmmante rawn ‘sinsak’ rawh se’ tiin.
Kan mi thiam Bible letlingtute hian Mizo ṭawng mawi leh dik a ni ngei tih hriain ihe lovin heng kan han tarlan tak bung leh changahte hian an hmang.
Kristian hla bu lam lo thlir ve leh thung i la: Kristian hlabu number 238-na ‘Lalpa chu a lo kal leh ang inpeihsa diam ang u’ tih Rev. E A Hoffman (1839-1929) phuah, an lehlinnaah Pu Hauva (1882-1967) leh Rev JH Lorrain (1870-1944) te pawhin ‘sin’ tih chu chang hnihna tlar ruknaah ‘keng’ tih nan i he lovin an hmang bawk. En mah teh:
Lalpa chu a lo kal leh ang,
Inpeih sa diam ang u;
Amah ngaitute a hruai ang,
Inpeih sa diam ang u.
Angelten van dar an vua ang,
Lalin tlanna a rawn SIN ang;
Rilru thianghlimin hmuak ila,
Inpeihsa diam ang u.
Zirlaibu lam lo thlir ve leh thung ila: Hman lai kan ti tawh mai ang chu kum 60 lai a lo liam ta bawk a. Kan naupan laia Primary School zirlai bu “Zirtan bu’ kan tih ṭhin Chhiarlai 4-na chu naupang chuan ‘I P Ip” kan ti mai ṭhin a. Kan chhungten ‘engnge i thlen tawh’ tia min zawh pawhin ‘I P IP’ kan ti mai ṭhin. He zirlai hi Ipte chung chang a ni a. Paragraph hnihnaah chuan heti hian kan chhiar:
He pi hian engnge a sin?
Ip te tak te a sin a ni.
Eng atan nge ni?
Chi dah nan a ni ang.
I niin a nei ve em?
Nei e, ipte mawi tak a nei,
Ipte chei a ni.
Heng aṭang hian ‘sin’ tih hi Laithangpuia hlaah chauh hman a ni lo va, kan Pathian lehkhabu leh hla te Mizo
ṭawnga letlingtute ngei pawhin ihe lovin an hmang a ni tih kan hmu. He ta ṭang hian Lallukhum mawi chauh ni lovin thil rimtui, ‘Murra leh Aloe in chawhpawlh’ te, Ipte te, Tlanna leh Thuchah te pawh hi a lo sin theih vek a ni tih kan hmu bawk.
Mizo ṭawng dik tak a ni tih kan lo hre lo chu thu dang ni se, Kristian, Bible ngaina leh chhiar nasa inti tak tak kan ngah tehlul nen Bible-ah leh Kristian hla bu-ah pawh a awm a ni tih ngaihtuah hauh lo va, a phuahtu sawisel nana hman fo mai hi mawlna chi khat chu a ni ve hrim hrim lo maw le.
- Commissioner Lalkiamlova Tuikual South