Intertestamental Period leh tunlai Mizoram
Presbyterian Kohhran chuan kum 2018 Nilai leh Beihrual thupui an zir tur chu Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkar hun a ni. He hun hi Israelte chanchinah hun pawimawh lai tak ni mah se, kan Bible-a hmuh tur a awm loh avangin mipui nawlpui chuan kan hre tam lo hle ang. Tunlai ṭawngkam takin, 'Transition Period' a ni a, khawtlang, sakhua leh ei leh bara hun inthlak thleng, thil a danglam nasat hunlai a ni. Hmanlai hun aṭanga Thuthlung Thar hun (an tunlai hun) an kai ṭan lai a ni.
Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkar chhung hian Israelte chanchinah thil thleng pawimawh tak tak, Thuthlung Thar thlenga nghawng lian tak tak nei a awm hlawm a. Sakhuana lamah phei chuan hetih hunlai hi Thuthlung Thara Judate sakhua rawn insiam ṭan chhohna bul a ni. He hun chhunga thil kan hmuh langsar tak takte hi tunlaia Mizoram dinhmun nen inanna tam tak a awm a, a ngaihnawm hle.
Hellenization leh Globalization
Alexander-a'n an hunlaia an khawvel hriat a la a, a awp a, Greek-ho nun dan leh sakhua a thehlar a, Greek ṭawng chu a hnu thlenga khawvela an ṭawng tualleng a ni. Greek-ho infiamna leh nun dan anga nun a, an tihdan anga tih chu Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkara 'changkanna' a ni. Temple tualah Greek-ho infiamna ang hmun an siam a, chunga infiam ṭhinte chu saruakin an inlan ṭhin.
Saruaka an han awm khan serhtante tan chuan lan nalh a lo har deuh bawk a niang, Juda mi tam tak chuan serhtan an hreh phah a. Greek ṭawnga ṭawng thiam, nâl taka hmang thei chu 'mi changkang leh tunlai' an ni a, Greek nun dan anga nungte kha chu khaw khat pa changkang leh hawiharh, hre zaua ngaih an ni.
Judate tihphung leh Pathian nena an inthuthlunna anga nun a, Thuthlung Hlui huna Judate nun dan ṭhin anga nung tlat kha chu 'ṭhing, hawi zau lo, hmanlai' nihna a ni. Pathian nena an thuthlunna lantirna pawimawh em em serhtan pawh thil zahthlak a ni. Khatiang khawvelah 'tunlai mi leh mi changkang' nih duhin mi tam tak chuan Greek nun dan an zawm a, Pathianin tih tura a tih leh thu a pekte an ti duh ta lo a, Pathian duh lo zawng pawh nise, Greek-ho tihdan anga tih chu 'rual pawlna, changkanna' a ni ta thung.
Hetiang deuh hi Mizoram dinhmun pawh a ni ta mekin a lang. Globalization avanga khawvel tukverh kan chuan chhuah a, hmun hrang leh hnam dang zinga exposure kan neih nasat takah chuan Mizo Kristian nun dan leh tihdan chu 'ṭhing leh changkang lo' a ni ta mek. Isua Krista hmanga Pathianin lei mihringte nena thu a thlun a, tih tur leh tih loh tur min hrilh zawmte chu 'hmanlai zia, tunlai nunphung hriat lohna leh ṭhing' a ni mek. Hnam dang leh ringlo mitena an tih ang tih ve theih chu 'rual pawlna, changkanna' a ni mek; kan sawi thui zel lo ang, sawi tur a tam lutuk.
Central sorkar intlawnsiak
Alexander-a a thih hnuah a ram chu a inṭhen darh a, Judate pawh chu Aigupta Ptolemy hnuaia an awm hnuah Seleucid hnuaiah an kûn leh a. Makabia hoa zalênna an sual hnu leh zalênna an hmuh thlenga kan thil hmuh langsar tak chu 'Central sorkara tlaktlum tumna' a ni.
Ptolemy lalte hnuai leh Seleucid lalte hnuaia an awm te, Rom sorkar hnuaia an awm hnu thleng khan Israel rama an hotute leh hruaitute buaina chu heng lalho laka tlaktlum tumna hi a ni. An intlawnsiak a, thlâwp an nei a, an thlâwpte hnuaia ropui taka ro an rel theihna turin hma an la a, chu chuan an sakhaw nunah te, an tualzal nunahte nghawng ṭha lo tam tak a nei. Inhmelmakna te, ṭanho theih lohna te a hring a, chu chuan anmahni a ei chhia a ni. Anmahni leh anmahni an inbei a, an indo a, chuvang chuan Hasmonean lal chhungkaw rorelna pawhin a daih rei loh phah niin alang.
Mizote pawh mahni hnam dan leh sakhua humhalh pawh dah pawimawh hlei thei lek loin Central sorkara tlaktlum tumna leh, an thlawpna hmuh tum avangin kan buai a, chu chuan kan hnam nunphung leh zahawmna kengkawh hlei thei loin min siam a ni. Kan ram leh hnam dinchhuahna tur ai chuan Central sorkar aṭanga sum kan hmuh hnem theih dan ngawr ngawr kan ngaihtuah a, chu chuan kan thinlungah pânchhia min veitir a, kan ram hi a dam theih loh phah a ni.
Sakhaw hruaitute inlungrual lohna
Greek-ho nun dan leh sakhuanain an ram a hneh a, mi tam takin temple-a vawk hlan hial pawh an pawisak lohna boruakah Juda sakhaw hruaitute an inlungrual lo hle. Puithiam lalber nih inchuhnain an sakhaw nun a tichhia a, Pathian thuthlung aia sorkar hruaitute, an lalte nen thuthlung ngai pawimawh a, dinhmun sang zawk ngaih pawimawhna a lian hle.
Mizorama kan kohhran hote pawh hi kawng ṭhenkhatah chuan inlungrual hle mah se, sualna do a, kan rinna leh Kristianna humhim tura kê an pênnaah hian an inlungrual tâwk lo a, sorkara tlaktlum loh kan hlauh vang pawh a ni mah na! Kohhran hrang hrangte hi inlungrual se chuan tun ai hian kan Kristianna hi a chak ang a, kan huhang pawh a na zawk ang a, sual dona kawngah pawh kan chak zawk ngei ang.
Greek sorkarin Judate an Greek sakhua a barh lui ang khan Yoga leh Hindu culture inbarh luihna ang hi a thleng nasa tial tialin a rinawm a, hetiangah te hian ṭanrual a ngai. Pakhat chauhin theihtawpa a do ringawt hi a tâwk lo a, kohhran mal malin kan duh lohna hi chiang taka kan lantir a, inlungrual taka kê kan pên a pawimawh. 'Anni'n bei se, an kohhran aṭanga lungawi lo titaute keinin lo khâwm ila' tih rilru pu kan ang hle.
Zu leh ruihhlo leh sualna chi hrang hrang, Globalization leh tunlainain a rawn chhawm luhah te hian kohhran hrang hrang hruaitute hi kan inlungrual loh chuan kan Pathian Biakna zalên hi kan la hloh mai ang tih a hlauhawm.
Kum 2018 Nilai leh Beihrual Thupui zir tur hi tunlai Mizoram inenlêt nan a ṭangkai dawn hle a, kohhran tinte leh Mizoram pum hian kan hlawkpui ngei a beiseiawm hle. Sawi tur leh tarlan chakawm tak tak thil la awm ṭeuh mah se, heti chin aṭang ringawt pawh hian hlawkna tham a awm thei ang. Inthlanpui kum a ni lehnghal a, hruaitu intlawnsiak leh inchirh thehna chi hrang hrangah 'Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar Inkar' hi uluk takin zir ila, kan ram hian kawng tam takin a dam phah ngei ka ring.
- Rochungnunga