PATHIAN KAN HNENAH
Beiseina nung, Pathian ruat lâwk
“Ani chu leilung pian hmain ruat lâwkin a awm ngei mai, nimahsela hun hnuhnungahte hian nangmahni avanga inlârin a awm a” (I Pet 1:20)
Pathian thil rêl dan hi a mak em em a, mihringte hriatthiam ve phak rual loh a ni. Hun hnuhnung a mi te, keini thleng tân pawh hian leilung pian hma daiha mihringte min tlan tura Pa remruatna chu ‘Isua he leiah hian a lo piang dawn’ tih hi a ni.Sakhaw dang te ngaihdan nen chuan a inpersan hle âwm e. Anni chu an chunga rorel nghakin, an tih dikloh phei chuan hremna hmu nghal zel tur an nih laiin keini Pathian chu a tlâwm thei ang bera lo piangin chhungkaw rethei takah a lo seilian ta tlat mai te hi, eng ang Pathian nge kan neih tih hi kan chhût ngun a ṭul.
Pathian remruatna hi engmahin a tidanglam thei lo:
“Nimahsela, nang Bethlehem Ephratha, Juda rama sâng tam tak zinga telah tê hle mahla, nangma lak aṭang hian Israelho roreltu tur chu ka tan a lo chhuak ang a; a lo chhuahna chu hmasâng ata, chatuan aṭangin a ni.” (Mika 5:2)
Kum 700, Isua pian hma daihin Pathianin Zawlnei Mika chu he khawvel khawi lai takah nge Lal Isua Krista chu lei mi anga a lo luh dawn tih thûin a lo thâwkkhum a. Kan Pathian thuin a lo sawi fo angin Bible a inziakte hi ‘Tihpuitlin’ a ni dawn tih chu a takin a lo lang leh dawn a ni.
Bethlehem chu Judai rama khawtê ber mah ni se Vân lalber lo pianna hmun tur ngei chu a ni tih zawlneiin a lo sawi lâwk angin Rom Lalber, Caesar Augustus-a chuan mahni pianna hmun ṭheuhah hming ziah tur a ni tih thupek a chhuah ta thut mai a. Josepha leh Mari (a Juda hming chu Miriam) te chu Galilee, Nazareth-a awm nimahsela an pianna khua Bethlehem (Davida Khawpui) ah chuan an kal ngei chu a ngai ta si a.
Josepha leh Mari hi Davida chhungkaw nghet (Royal Family) aṭanga chhuak ve ve an ni a. Davida khawpui Bethlehem-ah chuan an hming ziak tura kal ngei chu a ngai ta a. Thupetu Rom Lalber Kaisara thiltih, a thil hriat leh a tum pawh ni ve hauh lo, nimahsela Pathian thil tum ropui tak nen chuan chu a thiltih chu a lo inhmeh thlap ta mai si a; Pathian hian a duh chuan a tum hi mihring hmangin a tipuitling mai ṭhin. Lalpa chu ropui rawh se!
Chu mai chu a ni hleinem! A hma kum 3 kaltaah khan Lal Heroda hnenah Judate chhiarpui nei turin thupek a lo awm tawh a. (Heroda hi Juda mite bik tana Rom Sawrkarin Province pakhata roreltu Governor-a a dah a ni.) Mahse, chhiarpui lo nei vak se la, Judate Rom lakah an thinúr anga an hel mai ang tih a hlauh avangin chhuanlam thiam takin a tih khawtlaina a lo zawng tawh a. Chuti ni lo se chu Josepha leh Mari hi innei lovin, fa pawh pai hek lovin Bethlehem-ah an lo va inziak fel vek tawh ang; nimahsela, Pathian remruatna hi engmahin a tidanglam thei ngai dawn lo a ni tih entirtu chiang tak pakhat chu a ni!
Isua Bethlehem-a a pian ngeina chhan tur thil pakhat in zep leh lawk teh ang. Khatih hunlai khan Judate kha direct route - Galilee aṭanga Judai ram kal tur te chu Samari ram paltlanga kawng hnai ber awm si a kal kha an duh lo va. A chhan chu a kawng a chhuk chho chhengchhe bakah Samari mi sual tak tak, rûkrù leh suamhmang an tam ṭhin ém vang a ni pakhat. Dân tlangpuiin kawng zâl leh nuam zawk Jordan lui kam leh lam aṭanga hêl a Perea ram kal tlanga nuam taka kal an duh vek zawk. Mahse, tum ṭum zinkawngah hi chuan Josepha’n a rang thei ang ber a a nupui raipuar hrâm tawh lutuk chu Bethlehem thlenpui vat a duh avangin Samari ram Moorland ram chhengchhe lutuk lama kalpui chu a thlang tlat, chuti ni lo se Isua hi Bethlehem a piang lovin Samari ram a piang daih thei a ni.
Ziaktu pakhat, W.L.Emmerson chuan, “Khualbûk vengtu khan chu hmunah chuan khawvel Chhandamtu tur chu a piang dawn tih hria se zawng, hmun ṭha ber a lo pe ang a. Tin, a lo luah tawh sa lahin rang takin an pindan an chhuahsan ngei ang?” tiin a lo sawi a. Mahse, chu chu Pathian remruat dân a ni si lo!
December ni 25 hi Isua Krista pianna nî a ni em?
Mak tak maiin Isua Krista pianna ni leh thla hi record-a dah Bible-ah hian a awm miah lo mai hi thil mak tak chu a ni.History aṭang pawh hian han sawi fak thei an awm tlat lo. Bible chhui mite (Scholars) ho chuan a pian kum hi B.C 6 leh B.C 4 inkar ni hian an ring deuh ber a. Hei hi tun thlenga inhnialna tawp thei lo a la ni reng. Isua hian Kristian hmasa leh a zirtirte hnenah khan a thih tur leh thawhleh tur thu hi vawi duai lo a lo sawi tawh ṭhin a, a pianna lam erawh hi chu Bible-ah a sawi miah lo pawh hi thil mak chu a tling.
Pathian hian thil thup duh tlat bîk hi a nei ṭhin a. Entirnan, Mosia thihna hmun kha khatih laia amah pawltu leh zuitute ngei pawhin an hriat theih miah loh turin Pathianin a thukru tlat mai a ni. Kan hriat theih chhun chu Deut 34: 5-7 ah chuan Mosia chu kum 120 mi niin a thi a, Lalpa’n Moab rama phaizawl hmun biru tak pakhatah a phum tih min hrilh. Thlânah awm rei vak lovin Lalpa’n a kaitho a Vanah a hruai leh mai a ni. Pathian thil tum chu hei hi a ni – Mosia kha Pathian mi dik tak a ni a, thlaraua thuamkhah a ni bawk. Israel fate khan a thihna hmun hre lo chung pawhin a thla a thla teh meuh an sûn. A ruang kha inchuh anih thu Juda 9-ah kan hmu a, Setana pawhin a chuh ve anih kha. Mosia thihna thlân kha Israel faten hria se la kha hmun kha serhin amah pawh an be ngei dawn tih a hriat avangin an hriat a duh lo. Amah Pathian hian kan remruat ni lovin ama remruat zawk ngei “A Chawlhni te” hi serh turin min duh a, Amah ngei hi be turin min duh bawk.
‘Krismas’ lo chhuahna bul ber hi Pagan (Ringlomi) leh Roman Culture (Rom ho nih phung leh hnamzia) aṭanga lo inṭan a ni. Roman ho hian December thla chhung hian ni 2 serh an neia. A pakhatna chu ‘Saturnalia’- chu chu a kar hmasa pahnih hi an pathian, (Agriculture god Saturn) buh leh thlai hmuingilna kûtah an hmang a. A pahnihna December ni 25-na hi an pathian ‘Mithra’ - Ni pathian (Sun god) piancham lawmna ni atan an hmang bawk ṭhin. He kût ah hi chuan an ruiin an lawm dân a bawraw thei hle nia sawi a ni.
Kristianna chuan Europe ram pumpui a lo fan chhuak ta a. Kristian a an puipa leh hotute khan khâng ringlomi te lo chin ṭhan (customs) leh an kût te kha an dâlin an khapbeh sak tak tak thei si lo va. Tumahin Isua lo pianna ni leh thla tak hi an hriat si loh avangin chung ringlomite tih dan (Pagan rituals) chu Isua Krista piancham lawmna ni atan chuan an lo dah ve ta mai a ni.Chutiang zelin an tih dan phung zuiin Christmas Tree leh Santa Claus tih te pawh hi a lo piang ve ta zel mai.
Kristian hmasate, a zirtirte thih vek tawh hnu kum 300 vel liam tawhah kha chuan Krismas ni lovin Easter tih zawk hi an lawm ṭhin a kha a ni a. Tichuan, hun a lo kal zel kum zabi 4-na velah chuan Krismas hmasa bera lawmna chu AD 336-ah Rom ah neih a lo ni ta a ni. Pope Julius-I hi December ni 25, Krismas lawmna ni atana thlangtu chu a ni, mahse vanduaithlak takin kan Bible hian Krista pianni diktak chu a sawi miau si lova; vuahchawp a lo ni mai pawh hi thil âwm chu a ni ve thei tho mai! Kum zabi laihawl (Middle Age) kan tih te aṭang phei chuan Kristian kalphung aimahin Pagan ho kalpui dân- zû leh sa nen nasa taka Krismas lawm chu a lo hluar ta zel a ni. Vawiin thlengin keini Kristian inti tam zawk te hian bawraw taka Krismas hman hi kan la chîng chho ve ta zel niâwm tak a ni.
‘Chumi zan reh takah chuan, thlasik vûr daifim hnuaiah’ ti tein tui takin Krismas hla kan han sa a, a nuam hle mai. Hlaphuahtute pawh hian an duh dân leh mitthla dânin an phuah ve mai a ni. Palestina ramah chuan December – January (Tebeth) an ti a, thlasik lai a ni a, fûr lai a ni bawk. Phûl leh khawlai pawh vûr leh tuiin a chîm vel vek; phûl a berâm vên hun a ni lo. Isua, nausen lo pian hun lai thu hi kan Bible-in a record dân chuan, “Tin, chumi ram vêkah chuan berâm vengtute an awm a, zanah an beramho an vêng a, phûlah an riah chilh a” a ti tlat bawk si. Fûr lai chuan phûlah berâm an vên hmèl bawk si lova, a intu lo deuh lam chu a ni.
Thudik hi chu thudikin kal mai se la, mi tam tak rilrû te a lo nâ anih pawhin history – chanchina lo inziak vek tawh hi a pawh lêt theih tawh chuang si lova, a ngaihdan kan thiam mai a ngai a ni e! A pawimawh ber mai chu amah, Isua Krista zuitu Kristian kan nihna leh Kristian nihna uluk taka kenkawh hi a ni ber zawk.
Kan thupui – ‘Pathian kan hnenah’ tih anih angin, Lal Isua Krista pianna ni leh thla dik tak hi hre lo mahila kan tâna Pathian inpekna, kan sualte ngaihdam anih theihna tura a kawng paltlang zawng zawng hriat hi a pawimawh zawk. Amaherawhchu, Setana hi kawng tinrengah a lo inrawlh ve zel ṭhin a ni tih erawh i hai lovang u khai! Setana’n a nî lo ruat ve te hi Amah Pathian ruat rêng, Amah Pathian biakna nî tura a siam aia ropui zawka lo chantir tumin hêm a lo thlak ve ṭhin a ni tih hi hriain I fimkhur ang u. Chawlhni, ‘The Lord’s Day’ aia ropui hian eng nî mah hi Pathianin a siam lo a nia.
“Isua chu Lallukhum khuma lal puan sinin, Pa hmaa awm reng thei a ni a; mahse keimahni avangin Van hausakna chu lei retheihna a thleng a thlang a. Van mipuite chawimawina ai chuan leia mi sualten an chêksawlhna leh hmuhsitna tuar a thlang zawk.” (The Life of Jesus Christ, page-11)
Kan tâna a pianna ‘Ran thlâng’ hre rengin a lo pian chhan hi i chawimawi zel ang u.