Hlawk tak leh ṭha takin buh leh bâl a thar leh theih
Northeast India-ah hian tûnhma chuan tlângram lo neih hian kan ecosystem-ah leh kan nitin khawsak phung, ram dehchhuah leh economy-ah hian a chhe zawngin nghawng a nei ngai lo. A chhan nia lang chu lo atana an vah ram kha kum 20 chuang dawn te vât leh lova an humhalh theih vang emaw, a chul hun chhûng a rei ṭhin vâng pakhat a ni.
Tun hnai deuh aṭang hian India hmarchhak lama cheng tlangram lo neia eizawng ṭhinte buh leh bâl tharchhuah hi nasa takin a tlahniam a. Chutih rualin lei hriselna/ chakna (soil fertility) pawh nasa takin a tla hniam a ni. A chhan ber nia lang chu lo kan neihna ram ngai chiah kha kan vah leh hma lutuk ṭhin vang a ni. Kum 4 êm pawh lêng lova kan ramngaw te kan dah hian ramngaw in a nih tur ang a ni hman lo a, leilung chakna/ thlai chaw (soil nutrients) ala in siam (restore) ṭhat loh vang a ni. Hei hian kut hnathawka eizawngte thlai thar chhuah kawngah nghawng ṭha lo tak a nei a ni.
Prof S.K. Tripathi, Professor, Department Of Forestry, Mizoram University kaihhruaina hnuaiah zirmi (researcher) ten Muallungthu, Tachhip leh Sairang-ah te enchhin (research) an kal pui a. He enchhinnaah hian kum thum (3), kum nga (5) leh kum sawm (10) lêng tawh chul ramah buh leh thlai chingin kum thum chhûng (2013-16) zirchian a ni. He zirchiannain a tum ber pakhat chu tlangram lo neihin a ken tel, kan rauh san tak rama kum tam a vei hmaa hlawk tak leh ṭha taka thlai thar leh theih dan tur a ni.
Chumi ti thei tur chuan kut hnathawktute tana neih harsa lo leh an ban phaka awm leiṭha an siam theihte hmangin enchhinna kalpui a ni. Enchhina (research) an kalpui chhung hian a lei (soil) hi thlai chaw chi thum thil chi hran ṭheuh aṭanga siam hmanga enkawlin treatment pek a ni. Chungte chu Microbial inocula (leia awm mit lawnga hmuh tham loh micro-organisms, thlai leh lei tana chaw ṭha siam chhuaktu pawimawh tak, a ram leilunga awmsa ni lo) litter (thing hnah tla ṭawih aṭanga siam leiṭha) leh Rock Phosphate (thlai mamawh em em leiṭha chi khat Phosphorous pai) te an ni. A bul hnaivai ramngawa lei chunglang la in enchhinna neih a ni bawk.
He enchhina hian kut hnathawktute tân rah ṭha a chhuah a, chul ram loneihna tlaka ngaih tawh lohah pawh hlawk takin thlai a thar leh theih tih he zirchianna aṭang hian hmuh chhuah a ni. Buh leh bâl thar chhuah a tipungin lei ṭhatna a vawng ṭha thei bawk a ni tih zirna aṭang hian hmuhchhuah a ni.
Rock phosphate hian thlai tana chaw pawimawh tak Phosphorous- thlaiin a ei nghal mai theih turin leiah hian a supply a, buh leh bâl hlawk takin a thar leh theih a ni. Enchhina aṭanga hmuhchhuah pakhat chu kum thum chhunga buh leh bal thar zawng zawng hi kum 10 chul (10 years fallow) ramah hian a tam ber a, a dawtah kum nga chul leh kum thum chulah te a ni.
A kum khatna-a buh leh bal thar zawng zawng hi kum hnihna leh kum thumna-a thar aiin a tam zawk a. Kum thum chhung hian lei tih ṭhat nana method hman (leiṭha chi thum) ho te khan nasa takin buh leh bâl thar chhuah an tipung tih zirchianna aṭang hian hmuh a ni.
He enchhinna hian lo neia eizawngtute tana thil lawmawm tak a hmuh chhuah chu, “tlangram loneihna hnuah pawh reilo te chhungin a chunga kan sawi tâk leiṭha siamte hmang khian hlawk takin buh leh thlai a thar leh theih a ni” tih hi a ni. Kut hnathawkte sum lak luh (income) a lo pun leh zual theih nan tun kum thar March thla velah loneitute hnena a thlawna biofertilizer sem chhuahna leh training programme la buatsaih kan tum bawk a ni.