Written by
- Dr. Lalmalsawma Nghaka
Kulikawn

KUM THAR THUTIAM

'NEW YEAR RESO­LUTION' hi a tha ti leh ti lo a inhnual viau theih ang. Nikum aia rilru tak taka hmasawn duhna nei tan thil ṭangkai tak a ni thung ang. April ni 4, 1953 (7:45AM) khan India ram Prime Minister, Jawaharlal Nehru chuan REID HOUSE (Assembly House ang) Member 24 hmaah thusawiin, thla 12 chhunga tih tur emaw, kum hnih chhunga tih tur emaw ruat lawk ṭhin turin a fuih kha kan hre vek awm e.

Hmanlai Babulon ho kha Kumthar thutiam nei hmasa bera ngaih an ni a, kum 4000 kal ta khan an lo ching daih tawh. Kum a thar rualin mi thil an hawhsak te chu pek ngei an tum ṭhin a, leiba an neih pawh rulh vek an tum ṭhin.

Rome ho khan an an ching zui ve leh ta a ni. Kum thar tirah an pathian Janus (January thla an phuah chhan) hnenah thu an tiam a. Kum tinin an lal ni lai an lal a ni tih nemngheh nawn nan an hmang ṭhin.

Kum 1740 vel aṭang khan Kristiante pawhin an ching chho ṭan a. Methodist kohhran dintu John Wesley chuan Kumhlui thlah zanah emaw, kumthar niah emaw inkhawm buat­saihin Pathian thu chhiar te, Hlasak leh kumthar lawmna hun a huaihawt ṭhin a, an ching lar ta zel bawk. Pathian hnena intiam­na chauh ni lovin mihring, mahni tana intiam­na, a ṭha zawnga hmasawn duh avangin hlut a hlawh zui hle.

American ho khu kumthar thutiam uar zual nia sawi an ni a. Kum zabi 21 hnu lamah a tlangpuiin American zinga 45% te chuan kum thar thutiam hi an nei ziah anga chhut a ni. Chung zinga 8% chauhin an tihlawhtling nia sawi a ni thung. University of Bristol-in mi 3000 an zirchiannaah chuan 88% te chuan an thutiam an tihlawhtling lo. A tirah heng mi 3000 zinga 52% te chuan an thutiam hlen an inrin thu an sawi ve bawk a, an vai chuan an tihlawhtling lo chiang hle a ni.

An zirchiannaah hian mipa te chuan thutiam an hlen ṭha zawk a, 22% velin an tihlawhtling. Hmeichhe zinga 10% vel chauhin an kum thar thutiam an tihlawhtling ve thung.

Bible-in thutiam thawt thawt lo turin min ti a, amaherawhchu nikum aia hmasawn duh, nikum aia invawng duh mi, hetiang ang rilru pu ṭhin i nih chuan thutiam leh mahni thil ṭha ti tura incho chhuaha infuih hi a hlu a, hmasawnna kawng zawh turin a puih ngei che ka ring.

Kum zabi 20 na tirlam aṭang khan kumthar thu­tiamtu tam zawk chuan nasa zawka mi harsate ṭanpui an intiam ṭhin. Hei bakah hian kan chenna chhehvel a hma aia ngaih­tuah leh duat zawk an tiam uar zawk bawk.

Nikum aia thil thar tam zawk hriat belh tura Bible, lehkhabu leh chanchinbu chhiar tam, hna thawh tam, inkhawm tam ber, in renchem ber. Nu leh pa thu zawm uar zawk kum, zuk leh hmuama in sum, ni khata vawi 3 tal ṭawngṭai, zing thawh hma, mahni taksa ṭha zawka enkawl, ei leh in hrisel uluk, rihna tihhniam, insawizawi uar, ṭha zawka chaw ei, zu in tlem, meizial zuk bansan, rilru puthmang dik zawnga her danglam, a eng zawnga thil thlir tam te, a hma aia hmel hlim lantir, nuam ti taka nun hman dan zir, sum leh pai lama hmasawnna, leiba neih loh, pawisa khawl leh inrenchem, zirna leh eizawnna lama hmasawn, ṭha zawka hna thawh, zirlai tan kum dang/ semester dang aia result ṭha zawk neih te hi mitin nikum aia danglamna neih theih, sum leh pai senso ngai lem lo a ni.

Tul lo leh sawt lo thil hun tam tak paihna chi hrang hrang - rilru hahna tihbo, phunchiar loh, hun hman thiam, mahnia intodelh, TV en tlem, video games khelh tlem leh kut tin seh tawh loh te thleng hian intiamna hlenchhuah mai theih, mahni in bawm leh in thunun zirna ṭha tak a ni.

Pathian thuhriltu ropui Jonathan Edwards-a (1703-1758) pawh khan rawlthar a nih laiin, "He kum tharah hian Pathian thu ang zelin ka nung ang a, a theih anga hmasawn ka tum ang a, inchhirna tur engmah ka ti lovang a, phuba ka la ngai hek lovang a, thil ṭha lo engmah ka ti lovang" tiin Pathian hnenah a intiam ṭhin.

Grace Noll Crowell-i chuan, "Lalpa he kum thar­ah hian ka kiangah kal la, i kutin min chelh reng ang che" tiin kum bul aṭangin Pathian nena engkim hmachhawn a, tih a, thawh a, hlawnchhuah a duh a. Pathian nen chuan engkim tih theih loh leh hlen chhuah theih loh a awm lo reng a ni. Engkim chunga thuneitu a ni miauva.

He kumtharah hian eng angin nge rilru kan siam le? Mimal, chhungkua, khawtlang, Kohhran, sorkar hian eng ruahmanna nge kan neih? Ruahmanna ṭha nei lo tan kum tawpah hlawhtlinna nasa tak a neih theih loh ang. Ruahmanna ṭha tak bawh zui chuang si lo te chuan nuihzat an hlawh ṭhin.

Kum tira i ruahmanna, i thutiam i hlenchhuah dan zirin kum tawpah result ṭha tak i nei ngei ang.

- Dr. Lalmalsawma Nghaka, Kulikawn