Inhmun lei, in sak dil leh lei lai turte tana thurawn
- Dr. Laldinpuia, MZU
Aizawl Municipal Corporation (AMC) huam chhungah chuan, July ni 1 aṭanga October ni 31, 2021 chhungin lei laih leh leivung paih khap a nih hnuah; November thla aṭangin in hmun laih leh, phalna pek tawhna hmunah lei vung a paih theih a. Leilung khawih danglam phal hun chhung hian fur ruahtui tlak tak tak hma thleng a huam leh turah ngai ila. AMC-in kum 2021 November thla aṭanga dan thar a hman tak, Site Development & Slope Modification (SD&SM) Regulations 2017 hi kum khat kan hmang tling ta.
RTI chhanna aṭangin, kum 2021 November aṭanga 2022 November thla chhung hian, SD&SM hmanga in hmun laih dilna hi 1,718 a lut tawh a; permit hi 1,459 pek tawh niin dilna chu reject zat 47 a ni thung. Heng dilna an reject chhan hi leitlahniam hmun (sinking area) leh a bul hnai te, in sakna tlak loh- hmun remlo leh lei khi tamna a nih thu RTI chhanna aṭanga dawn a ni a. Geologist leh Engineer-te awmho committee, Geologic Review Board (GRB) hian a hmun hma ngeiah endik nawn hi 40 zet an nei bawk.
GRB hian, Landslide Hazard Map-a 'Very High Zone'-a tla leh sumdawnna leh vantlang hmun atana dilna lut te an endik ṭhin a ni.
Lei laih phalna, SD&SM permission hi a valid hun chhung a inang lo a, hei hi lei laih tur tam dan azir a ni ber. A valid hun chhunga hmalak nih hman lo ta se, renewal dil dan tur RTI zawhna chu, hetiang hian min chhang: SD&SM Regulations 2017-ah hian permit renewal lam a in ziak lo va,a tharin application dil leh mai tur niin a lang, tiin.
SD&SM danin a phut anga hmalak dan tur sawi inhrilh nawn leh pahin, mipuiten kan mawhphurhna leh kan hriat ve atana ṭulte han tarlang leh ila.
1. Inhmun lei dawnin, leilung dinhmun hre deuh turte rawn emaw, rawih emaw hi a him viau a. Kan in hmun lei duhna hmuna khawtlang hruaitute emaw, a ṭhenawm hnaite emaw te rawn tel hi a ṭha khawp mai. Lei vung paihna a ni em, leitlahniam hmun a ni em, leimin a awm tawh em, tih te hi hriat ngei ngei a ngai a. Leimin tawhna hmun reng reng hi him viau angin lang mah se, a che nawn leh thei.
2. Inhmun kan lei duh turte hi, a theih hram chuan, ral hla deuh pawh ni se, a lan theihna hmun aṭanga han thlirin awih tlan pangngai a ni em, tih angte thlithlai a ṭha. Ni eng a hmuh ṭhat dan te, thli thawt dan te, a bul vela in sa tawhte dinhmun a tlangpui tal hriat tel pawh a ṭha.
3. Kawr kam hnaih lutuk te, tuikhur hnaih leh hmun awih lutuk hi a hmun hma chu hmun ualau deuh pawh ni se, hmun dang zawn zawk pawh a ṭha maithei. Tuihna tamna hmun te hi, tunlai tui harsatna hmunah chuan a awh awm viau rualin, thlan tur dang a awm chuan, kalsan theih chuan a him zawk.
Kan insakna hmuna tuihna a lo awm a nih chuan chhilh bo a, hnawh mai lovin, a tlin khawmna tur siam law law a, lak chhuah te hi a ṭha zawk. Lei chak lohna hmun zelah hian tui a luang ṭhin a; kan insak dan a tibuai viau dawn te a nih loh chuan, hetiang anga tui kalna, tuiluankawr awm sa hi hnawh bo mai lovin, lei hnuaia tui lut thei lo va a luan ral zung zung theih nan a luan kawr kha siam ṭhat zawk tur.
Kan hnawh pin hian, tui hian relh rukna a zawng a, lei a chiah hnawng a, leimin leh lei tawlh a awm phah thei.
Lung kel ha kan tih ang chi leh tlak lung awmna hmunah phei chuan fimkhur a ngai leh zual. Leitlahniam reng reng ah hian a mawng lamah hian tlak lei a awm ngei ṭhin. Tui nena a inchiah hian, a inman tawn theihna a tlahniam a, a nal avang a ni.
4. AMC huamchhungah chuan in sak hmain, hmunhma siam rem/lei laih phalna- SD&SM permission dil hmasak a ngai a. Hemi hnuah chauh hian in sak (building) phalna a dil theih chauh. AMC website, https://www.amcmizoram.com ah hian hemi dan hi download tur a awm a. In sak kan dil hmaa kan biak tur, technical licence holder te hming, veng leh biakpawh theihna turte pawh a awm. In sak kan tumna veng emaw, a hnaih veng emawa mi kha rawih ni se, hna kal zelah chuan awlsamna a tam.
5. SD&SM permission dil dawn hian, Geologist emaw, Soil Engineer emaw biak hmasak tur a ni a. Civil Engineer emaw, Structural Engineer emaw, Architect emaw pawh a biak hmasak theih na a, Geologist/ Soil Engineer te hi SD&SM min dilsaktu tur an nih avangin biak leh tho a ngai.
Kan in hmun leilung leh him dan tur azirin, kan tum dan ang loh taka in sak a ṭul thei a. Khawl hmanga lei laih pawh a remti lo mai thei a, a san zawng thlengin Geologist/ Soil Engineer te hi ngaihchan a ngai. Lei laih phalna, SD&SM permission hmute pawhin, anni enpuina hnuaiah hian lei laih chauh tur a ni a. Anni hriattir lo chuan hmanhmawh viau pawh ni ila, kut thlak rih loh a him ber. Him taka lei laihtir che kha, anni mawhphurhna a ni si a. Pawisa chawia kan mi rawih an nih avangin, a ṭul a nih phawt chuan enpui tura inkoh kha inthlahrun loh tur. Geologist bik rawih man hi, Geological Society of Mizoram (GSM) chuan Rs. 10,000/- hi a hniam ber (base rate)-ah hman ni se, tiin an rel. Kan mi rawih tur kan biak fel hmain, kan senso tur zat leh, kan in hmun laih min enpui zin dan tura a intiamnate zawh fel hmasak a ṭha.
6. AMC in a hman, Landslide Hazard Map behchhanin Aizawl khawpui hi hmun 4-ah ṭhen a ni- 'Low', 'Moderate', 'High' leh 'Very High Zone' tiin. High leh Very High Zone hnuaiah deuh vek hian kan awm thung a, chuvangin, SD&SM permission dil dawn hian, lei (soil) emaw lung (rock) emaw nihphung kha Geotechnical Laboratory-ah endik phawt a ngai; hemi endikna man hi Rs. 4,500- 5,700 a ni tlangpui a. Hemi hi Geologist/Soil Engineer rawih manah hian a tel lo.
Lei awm mang lohna hmunah chauh hian, lung endik hi a ngai a. Lei lak dawn hian, kan insakna hmun tur ngeiah, lei chunglang mai ni lo, ft. 2-10 a thuka mi kha endik atana lak tur a ni. Hemi lei lak hi Geologist/Soil Engineer in a hmuhpui a, a lakna hmun tur pawh a thlan a ngai. Leilung endikna aṭang hian, khami hmuna leilung a dawl zat turte leh a nihphung tam tak a hriat theih a. Hei hi in sak dan tur leh lungrem dan tur duan nan a ṭangkai em avangin, danin Low leh Moderate hmuna tlate tan leilung endik kher hi phut lo mah se, tih tel theih a ṭha ber. Heng lei/lung endik kher hi a ṭangkaina tam tak a awm avangin, kan hriat belh duh chuan Geologist/Soil Engineer kha zawh chian tur a ni.
7. Mi tam zawkin in kan sak dawnin Bank loan kan lak a ngai a, SD&SM permission hnuah chauh, bank-a kan thehluh tur building permission tur kha a dil theih avangin inhmakhua lawk a ngai. Geologist/Soil Engineer te hian report an buatsaih nan kar 2/1 tal an mamawh ṭhin, leilung endikna kha ngaihchan a ngaih avangin. Kan in sak dan tur ruangam- site plan hi thil tel ngei ngei a ngaih avangin, abikin Geologist kan rawih hmain kan lo nei lawk emaw, a hnuah emaw pawh ni se, building tak tak tura kan hman tur duang tur, Civil/Structural Engineer kha biak lawk pawh a sual lutuk lo. Lei laih dan ruahman dan azira in sak dan tur tihdanglam theih a nih avangin Geologist te, Engineer te leh Architect te thawhhona ṭha a ngai hle.
8. Biak In, School, Hall leh in lian tham tak kan sa dawn a nih chuan, hriat belh ngai a awm nual a. Kan hmunhma khan 500sq.m. a awh dawn chuan, lei chhungril dinhmun hre tel tura lei verh, borehole drilling a ngai. Hemi a nih avang hian Geologist/Soil Engineer mal rawih ai mahin, a huhoa awm firm rawihte hi a ṭha zawk mai thei a; a nih loh vek chuan, tawnhriat nei ngah deuh tur rawih ni se. Sorkar lama a hnar kaitu- Dir. of Geology & Mining tho hi mamawh tur a nih avangin, heta thawkte biak rawn a, an remchan phei chuan rawih pawh a ṭha ber e.
9. Eng in pawh ni se, kan sak tumna hmuna Local Council Chairman hnen aṭangin a remtihpuina- No Objection Certificate (NOC) lak a ngai a. Kan LSC-a ṭhenawm hming langte hnen aṭangin NOC lak a ngai bawk.
10. Technical license holder-ten report an peih hnuah, AMC-a theh luh hian, leilung kan khawih danglam dawn avangin leivung tam dan azirin chawi tur a awm a. Leivung kha 500 cu. m chin a nih chuan Rs. 500/- chawi a ngai a, a aia tam a nih chuan, 1 cu. m a pelhna zelah Rs. 0.50 in a pung.
11. AMC-a dilna thehluh hnu hian, hun remchang hmasa berah, kan in sakna tur hmun bialtu, AMC-a thawk Geologist Consultant hovin, technical license holder leh in neitu nen enho tur a ni. A chunga sawi tak, kan in sakna tur hmun (Zone) kha 'Low' emaw, 'Moderate' emaw, 'High' emaw a nih chuan, Geologist Consultant in a chung lama thuneituah recommend a ziak ang a. Anni pawhin rem an lo tih chuan, SD&SM permission hi hmunhma endik aṭanga chhiara kar 2/1 chhungin a chhuak mai ṭhin.
Kan in sakna tur hmun kha Very High Zone a ni emaw, sumdawnna tur a ni emaw (eng zone pawh ni se), a chunga sawi tak–building lian leh awh zau tur a nih chuan, AMC-in a din, Geologist leh Engineer-te awmna Geologic Review Board (GRB) in report hi a lo thlir ang. Phalna a pek nghal theih mai a awm rualin, GRB member-ten in sak dilna hmun hma chu a hmun ngeia an endik leh phawt ngaihnate leh permission pek an phal lohnate a awm bawk.
Geologist Consultant hi pathum an awm a, Aizawl khawpui a zau avangin dilna a lut tam bawk si a; a tlangpuiin SD&SM permission hmu tur hian thla 2/1 awh turah i ngai ang u.
SD&SM dan hman hnu hian, in sak phalna hmuh nan senso a tam belh ta hret a, nghah hun chhung pawh a lo rei ta. Mahse, he danin a tum en chuan kan khawpui tan, keimahni tan a lo ṭha viau mai. Kan hriat tlan angin, Aizawl khawpuiah leimin kan tuar tam viau a, a tam zawk hi in hmun laih leh kawng laih nghawng a lo ni a. Danin fur laia in hmun laih a rawn khap ta a, hmunhma lai turin Geologist/Soil Engineer ten ruahmanna min siampui bakah min enpui ta bawk a. Hemi avang pawh hi a ni mai thei, kum 2022 chhungin Aizawl khawpuiah bik chuan, kum dang nena khaikhinin leimin kan tuar nep ta! Tlem lai deuha kan hriat, in sakna tur hmun pawh hmu miah lo, LSC chauh ena in sak dan tur duante kha a lo reh ta viau mai. Insengso tho si kha, a tak taka hman loh tura duan ang chite kha a lo bo ta.
Sum leh pai sengin a thiam zawkte kan ruai ta sa sa, ring ila, chhawr ṭangkai ila, keimahni leh kan khawpui him nan thuawih takin ṭan i la zel ang u.