THAWHRIMNA NEN KUMTHAR BEISEINA
- Mahmuaka Chhakchhuak
US President zinga ‘President thawkrim’ tia an sawi ṭhin, Theodore Roosevelt khan President a nih hma lawk, kum 1899 kumah Chicago khawmpuina hmunah hetiang hian thu a sawi a - Ram tana ka thawhpui duhtakte u, dawngdah taka nung turin kan ramin min au lo e; rim taka thawka mahni hma zawna kan mawhphurhna ṭheuh hlen chhuak turin min ko a ni zawk. Kan hma zawna kum zabi sawmhnihna rawn inher chhuak mekah hian ram tam takin beiseina nung nen an hmuak ṭheuh a. Dawngdahna leh thatchhe taka chu hun chu kan lo nghah mai chuan thawhrah seng tur kan nei lo ang a, hah leh rim taka kan thawh erawh chuan a hun takah hnehtu nih leh a lawmman chu tuma lak khalh lohin keimahni ngeiin kan dawng dawn a ni. Chumi huna inthlahdah loa thawkrimte erawh chuan an thunun lo chang ni loin, anmahni pawh midangte thuhnuaiah an la inbarh luh ni a la thleng dawn a ni,' tiin.
He thusawi hi thusawi ropui leh thusawi lara sawi ni kher lo mahsela kan tan pawimawhna tak a awmin vawiin hun thleng hian thusawi nung ala ni reng tho a ni.
Sorkar angin emaw Pawl angin emaw mimal leh chhungkua mai bakah Kohhran thleng pawhin kum thar hi beiseina thar nen kan hmachhawn ṭheuhin a rinawm a, chutih rual chuan thawhrimna tel loa beiseina ringawt kan neih erawh chuan kan beiseina chu a hlawhtling mawh viau thei thung si. Hun harsain mihring a chher hriam ṭhin tih hi America ram lo indin chhoh bul ṭan aṭangin chiang takin kan hre thei a, chutah chuan thawhrimna hlutzia pawh fiah takin kan hre thei bawk ang.
Kum 1776 July 4-ah Independence an han puang ve ngawt tak nain kum sawm chhung dawn lai anmahni awptu Britain nen an la indo reng tho a, tichuan kum 1789-ah Zalenna an nei thei ta chauh a nih kha.
Hetih hunlaia an hnam pasalṭha ngaihsanawm tak tak an awm rualin an Arsi lian tak pakhat chu George Washington kha a ni. A chanchin sawi tur thui tak a awm a, an ram tana a thawhrimna mawlh kha vawiin thlenga thawnthu ngaihnawm ber chu a ni.
Lal awpna hnuaia khawvel ram zawng zawng hi awm a la ni deuh vek a, America ram indan ṭuma helna mei chhuah chuan khawvel ram dang a kangkai a. Frence ram ngei pawh an Lal, Louis XVI leh Lal hnaivaite inhrawt lutuk ning leh mi rethei beidawng authawmin kum 1789-ah chuan an ram rorelna lakah Revolution turu tak mai a hring chhuak hial a nih kha.
A bik takin America ramah phei chuan an zalen theihna atana mi thawkrim zingah hian Benjamin Franklin te, Thomas Jefferson te hi an chhuanawm em em a, America indang hian khawvel thar a lo lang hial a ni. Chu khawvel thar chu vawiin thlenga lang chu a ni a, America mipuite hian an theihnghilh ngai lo a, an theihnghilh tawh pawhin a rinawm hek lo. Hei hi kum 1492-a Columbus-a’n America a hmuhchhuah atanga vawiin thlenga an chanchin ropui berte zinga chhiar hmaih tawh rual loh tur a nih tlat avangin an hnam tan thil chhinchhiah tlak leh mellung pawimawh tak a ni a, chu chu an hruaitu hmasate thawhrimna a ni tih pawh tu mahin an hai hek lo.
Kan ramah ngei pawh hian hetianga ram hruaitu thawkrim hi kan neih a, America ram hruaitu anga thawkrim leh ram hmangaihtu hi kan neih ngat chuan kumthar hi beiseina sang tak nen ram mipuite hian kan thlir ngeiin a rinawm. Rual u zawkte’n an sawi fo ṭhin chu ram hruaitu kan neih tawhte zingah chuan Brig. T. Sailo kha a thawkrim ber hial awm e tih hi a ni. Tlai thim thleng thlengin Office-ah hna a thawkin hnathawhna hmunte hial meeting pawimawh a ko ṭhin an ti a, a fakawm thlawt. Pathianin he ram hi kan chenna hmun tur atana min pek a niin he ramah hian rim taka thawk a, intodelh turin min ti a, nimahsela keini chuan vawiin thlengin mahni pawh kan la intodelh hleih theih loh mai bakah, ram dang leh hmun dang aṭanga ni tin eitur lakluh a la ngai hi chu mipui lam thiam loh aiin ram hruaitute thiam loh a ni ngeiin a rinawm zawk. State kan nih hnuah ngei pawh Intodelhna tura hmalakna han nei ṭhin bawk mah ila, thawhrimna tak tak nena beihna a awm ngai chuang si lo hi kan zuzi phahna chhan ber a tih theih ang.
Sawi tawh angin kan ram hi a leilung a ṭha a, intodelh theihna turin sik leh sa pawh a hrehawm chuang lohin vawt lutuk emaw lum lutuk emaw ni loin, a tawk chauha Pathianin min buatsaihsak a ni. Singapore ramte, Israel ramte leh Vietnam ramte angin ram hruaitu zingah intodelh tura hma la tak tak mi nei ve ngat ila chuan kum sawmhnih kal tawh aṭang khan kan intodelh hrim hrim ang tih hi a chiang. Ram mipuite tana intodelh theihna tura thil pawimawh tak mai Homestead Act phei chu America ramah chuan kum 1862 aṭang daih tawhin an lo kalpui tawh a, he Homestead Act, 1862 hian tu pawhin ram hi an enkawl peih phawt chuan Acre 160 thleng an enkawl thei ang a, kum nga (5) an tuaihnum peih chuan chu ram chu an nei hlen thei ang tiin dan an lo siam daih tawh a ni. Vietnam ramah ngei pawh kum 1975 aṭang daih tawh khan Land Reform hi an kalpui tawh a, sorkarin chhungkaw member pakhat tan Sq. Mtr. 360 zel an pe a, chhungkaw rual deuhte chu ram an pe zau deuh tihna a ni. Chutianga chhungkaw tinin ram an neih chu kum 20 chhung an enkawl remtihsakin, ṭha taka an enkawl chhunzawm zel peih dawn chuan kum 20 dang pawh an pawhseisak leh ṭhin bawk. Singapore ram pawh an indan tirha an pachhiat tehlul nen tunah chuan an thawhrimna avangin ram intodelh an lo ni ta bawk a ni.
Hetianga kan han sawi avang hian ram hruaitute duhkhawp lohna sawi lan kan tum vang a ni hauh lo a, mipuite ngei pawhin midang leh sorkara innghat lutuk loa mahni intodelh thei tura thawhrimna nen kum thar hi a bul kan ṭan a pawimawhin a ṭul hle. Pathianin finna min pek hmanga eizawnna kawng kan insial chawp hi thil ṭul tak a ni bawk a, kan ngaihtuahna pawh kan thlitfim nawn fo a pawimawh bawk ang. Sorkar hnathawh hi eizawnna ṭhaa kan ngaih hi a dik hauh lo a, a nih dan tur pawh a ni kher lo tiin sawi ila a dik tho bawk awm e. Chutiang bawkin ram hruaina kawnga ring rawlh hi sum leh pai hmuh awlsamna tura ngaihna kan nei a nih chuan a dik chuang hauh lo ang. Keimahni phak ang tawk zela taima taka kan thawh a, rim taka kan thawh chuan intodelhna turin kawng hi a tam tih hi kan hriat a pawimawh. Hausa tur erawh chuan midang aia thawhrim a ngai lehzual tihna a ni nain, mahni intodelh tur chuan tu tan pawh kawng zau tak hawnin a awm reng a ni.
China mipuite ṭhanharhna thu pakhat chu kum 1924 daih tawha Father of Chinese Republic tia hriat lar Sun Yat Sen (1866–1925) ṭawngkam kha a ni. Hetiang hian a sawi a – ‘China hian Compass kan hmuchhuak a, Printing Press kan siamchhuak bawk a, thleng leh no tle siamna; porcelain kan hmuchhuak a, silaizên kan hmuchhuak a, thingpui fe leh silk puan tah dan kan hmuchhuak bawk a. Ram dangte hian kan thil hmuhchhuahsa hmang hian nasa takin thil an siam ta. Japan-ho phei chuan chu'ng thil hmang chuan nasa takin hma an sawn phah a, kan mipuite finna leh thiamna hi Japan-ho aiin a chungnung zawk a; anni ai chuan kan fing zawkin kan thiltihtheihna a nasa zawk bawk. Japan-hoin khawthlangho tihdan an lachhawng a, awlsam zet zetin thil siamna leh khawl an siam ta a. Japan ai chuan kan ram hi a let sawmin a zau zawk bawk a, anni ai chuan kawng engkimah a let sawmin thiltihtheihna kan nei tam zawk a ni.
China hian nasa takin ṭan kan la ang a, khawvela ram hausa ber pakhatna hi kan ni thuai thei dawn a ni tih kan hriat a ṭul. Tunah chuan engtin nge pakhatna kan nih theih dan kawng chu? Kan thlahtute thurochhiah pakhat chu, 'Chak lote chu khai ding ula, a lian leh hausate chu beng hniam ula,' tih a ni a, chu chu muanna leh mi tinte dikna leh zahawmna kenkawh theihna kawng a ni. Chu chu a ti thei lo a nih chuan eng atan nge China hian a thiltihtheihna leh chaknate chu a hman tak ang? Hetiang atan hian kan inhmang ṭangkai tur a ni dawn lawm ni le?" tiin.