Written by
- K.C. Lalmalsawmzauva

Man Empowerment in Mizoram


Introduction: Khawvel ram hrang hrangah leh Mizoram ngeiah pawh Women empowerment an buaipui mup mup laia Man Empowerment lo ziah mauh mai chu mak kan ti mai thei a, mahse a ṭul miau si.

Tlema vengva deuhte chuan hmeichhiate khawvelah kan lut mek a ni tih hai rual a awm awm lo. Tun dinhmuna khawvel ram hrang hranga hmeichhe hruaitu Prime Minister /President hi 16 vel zet an awm mek a. Politics bakah sports leh zirna kawng hrang hrangah hmeichhiaten nasa takin hma an hruai mek a ni.

Mizoram bik kan thlir pawhin zirna hniam ber aṭanga University thlengin mipate hian hmeichhiate kan tluk lo ta hle mai. Eizawnna lamah nise Bazara ṭhu 95% vel hi hmeichhia an ni a, sawrkar hna leh competitive exam hrang hrangah pawh hmeichhiaten hma an hruai ṭan mek. Politics leh NGO bikah erawh mipa an la tam zawk a, hei pawh hi rei a ni tawh lo mai thei.

Mipa kan hrilhfiah dan dik lo: Mi ṭhenkhatten mipa nihna leh nunphung tura kan ngaih dik si lo te chu:-

1) Mipa chu ‘Pa taka nun tur’ hmeichhe thu awih loh tur,

2) Duh leh ruih a, duh duh dana tal tur

3) Mipa chu ngawih deuh ngal a, ṭawng tlem hle tur

4) A ṭul hunah chuan ruih chhum hmawk tur,

5) Inchhung tihfai leh thleng sil chu hmeichhe chan

6) Nupuite ngam hle tur, a ṭul chuan kutthlak tur

7) Mipa fa chu in chhungah tawm reng loh tur

Hetiang ngaihdan nei kan la tam lutuk avang hian Mizo mipa, innghahna tlak loh, hmeichhiaten an thlamuanpui loh kan tam ta hle. Mipa ṭhenkhat hnathawk ṭha peih si lo, nupuite thawh chhuah ringa in la pa, nupui atana hmeichhe kamding zawng, mahni engmah thawk ṭha peih lo kan tam mai. Mizo nula tam takten pasal an neih har chhan pakhat chu Mizo mipa ‘rintlak’ innghahngamna tling an hmuh loh vang a ni.

Mizo mipate Empower kan ngaih chhan leh kan tun dinhmun thlirna: Mizo mipate nep tawhzia leh empower kan ngaih chhan ṭhenkhat han tarlang ila. Chuta ṭang chuan kan dinhmun dik tak a hriat thei awm e. A hmasa berah chuan suahsualna lamah kan kal nasa lutuk. Mizoram Economics and Statistical Handbook, 2020 in a tar lan danin kum 2019-20 chhung khan jail tang tam ber chu mipate an ni. Jail tang zawng zawng 6205 zinga 5642 (90.9%) zet chu mipa an nih laiin hmeichhia chu 563 (9%) chuah an ni. A bikin ṭhalai kum 18 leh 35 inkar jail tang hi an tam lawrlak a, tang zawng zawng aṭanga chhutin 85.8% lai an tling, chung zinga 90.6% zet chu mipa an la ni leh zel bawk.

Thalai, a bikin mipa heti em ema jail tang an tam hi inenfiah kan ngai tak zet zet a ni. Kan social, political leh economic life thlenga chhuizui a ngai.

Mizo mipa zingah mahni intihlum kan tam: Jail tang kan tam bakah mipa fa, mahni intihlum kan tam em em mai hian ngaih a tiṭha lo khawp mai. Kum 2011, 2018 leh 2019 chhunga mahni intihlum data kan en chuan hmeichhia aiin mipa an tam fal hle tih a hmuh theih a, kum 2011 khan mipa 71 lai mahni intihlum an awm laiin hmeichhi chu 17 chauh a ni.

Kum 2018 khan mipa 55 an intihlum a, hmeichhia 10 an intihlum thung. Kum 2019 khan mipa mahni intihlum 47 an awm laiin hmeichhia 13 chauh an awm thung. Mizoram ang mipui nuai 12 vel awrh awmna atan chuan a tam hle a ni.

Kum 2019 bik kan en chuan mi nuai khat zela mipa mahni intihlum zat (suicidal rate) hi 7.27 a nih laiin, hmeichhia bikah 1.99 chauh a ni.

Mipa kan thi nasa lutuk
Bible-in sual man chu thihna a ti, mathlawn lovin, Mizo mipa, abikin ṭhalai kan thi nasa lutuk hi en liam mai chi a ni lo. Mizoram Statistical Hand book, 2020 in a tarlan danin kum 2019 chhunga mitthi kan neih zawng zawng 6606 aṭanga 4052 zet chu mipa an ni. Chumi awmzia chu mi, thi zawng zawng aṭanga 61.3 % zet mipa tihna a ni. Chu mai a la ni lo, ṭhalai leh pavalai kum 15-44 inkar kan thi nasa em em a, mitthi zawng zawng 27% lai hi kum 15-44 inkar an ni. Chu'ng zinga 70% lai chu mipa anni. A lungchhiatthlak hle. Mipa fa kan pul zo mai dawn niin a lang.

Mithiamte chuan mihring hi an kum azirin chi thumin an ṭhenhrang a, (1) kum 15 hnuai lam (2) kum15-60 leh (3) kum 60 chung lamte a ni. Heng zingah hian kum 15-60 inkar hi thawkchhuak group (productive group/work force) tih an ni a, ram leh hnam hnuk leh innghahna (growth engine) an ni. Human resource potential an tehna ber pawh hemi group hi an ṭhahnem em! tih an en ber ṭhin. A dang pahnihte khi chu chawmhlawm group (dependent group) tih an ni a, naupang mahni kut kea la ding thei loho (kum15 hnuai lam) leh tar chak tawh lo kum 60 chung lam, enkawl ngaiho sawina a ni. Ram changkang (developed countries) ho buaipui ber chu kum upa an ngah lutuk hi a ni. Hengho enkawl nan sawrkar sum (social security expenditure) a kal ral nasa em em a, anmahni aiawhtu turin fa an nei peih leh si lo a, naupiang an tlem avangin ṭhalai hnathawktu tur (work force) an nei mumal lo a, chu chuan an ram economy nasa takin a pawt hniam mek a ni. Ram rethei zawk, Africa, India leh Muslim ram aṭangte'n ṭhalai tam tak an pem lut reng a, hnawhchhuah tum ngawt se, an tel loin an nung thei tawh si lo. Pipu chenna an ram roh em em chu mi dang kutah a tlu lut mek a ni. Nakin lawkah chuan Sapho hi pemlut (migrants) ho hian an la awm bet vek dawn a, tunah pawh a thleng ṭan mek. Tun hnaia British Prime Minister thar ber Rishi Sunak-a aṭang hian a chiang viau.

Mizorama kan harsatna tawh erawh a danglam a, work force population (kum15-60) hi 61.2% lai kan nei a, mahse he kan working population te hi thi hnem ber group an ni lawi si. Pawn lam mite beih ngai loin, keimahni nundan dik loh avangin working group te kan thi zawih zawih a, abikin mipa fa kan thi nasa lutuk hi a manganthlak tak zet zet a ni. Chuvangin, Man empowerment a ngai em em a, mimal, chhungkua, leh sawrkar ang pawhin nasa taka ṭan lak a ngai. Kan tun dinhmun lungchhiatthlak tak en hian Mipa nihna tih hi hrilhfiah thar (re-define) a ngaiin a lang, hetiangin:
1) Mipa chu amahin a tal hrang ngam tur a ni
2) Mipa chuan nupui a chawm zo ngei tur a ni
3) Mipa chu a nupui fanauten an thlamuanpui tur a ni.
4) Mipa chu chhungkhat laina leh ṭhenawm khawvengten an thlamuanpui tur a ni
5) Mipa chu thawkchhuaktu ber a ni tur a ni
6) Mipa chu mi dang tan innghahngamna leh rintlak a ni tur a ni
7) Mipa chu a taimain a thawkrim tur a ni
8) Mipa chu mawhphurhna la ngam, mi dang keptu leh chak lo zawkte kuangkuahtu a ni tur a ni
9) Hmeichhe awm nem zawkte mangan laia an tluk luh ngamna leh hnemtu a ni tur a ni.

Mizo mipate nep chhan eng nge?

Heti taka Mizo mipate kan tlawm leh kan laktlak lo hi a chhan a awm ngei tur a ni. Tun hma chhui kirin hetiang hi kan ni ngai lo. A chhan lian ber pakhat nia ka ngaih chu Modernisation-in a ken tel eibar zawnna inthlak zel (Occupational change/Social change) hi a ni. A chian zawk nan tun hma Mizo nun kha tlem han thai lang zawk ila. Mi tin khan Lo an nei vek a, an hun hman dan kha a inang tlang viau a, chu chuan classless society ang hialah min siam a. An lo neih dan phung kha kan culture leh hnam nun siamtu ber a nih avangin kan nunah a bet nghet hle a. Chumiah chuan hmeichhe thawh awm chi te, mipa thawh awm chite, naupang leh tleirawl thawh awm chi kha zawi zawiin a lo irh chhuak (evolved) a. Ram lam hna rum leh lo vah ang chi te, ram vah leh lui kal thleng khan mipain an kut ken deuh bik a. In lam hna nem leh sekrek khawih chu hmeichhe kutah a awm thung. Mi tam takin ‘Nu-i i bai chhuan a liam e’ tihte hi Mipa inlak pa vangah kan puh ngawt a, a ni ber lo. An nuna zawi zawia division of Labour lo piangin a ken tel a ni zawk. Chutiang zelin naupang pawhin an phak tawkah mawhphurhna an nei vek a, tuium hnih khirh rual leh zawlbuka thingṭang fawm rualte pawh an awm. Ziak loh dan kalphung fel leh mawi tak a lo piang chhuak a ni.

Chutianga kan awm tel tel lai chuan pawnlam aṭangin, Kumpinu sawrkar, Missionary leh India sawrkar hnuiah kan han tlu lut chho ta a, kan eizawnnah pawh Lo neih ngawt ni loin a lo darhsarh ve tial tial a. Hun a kal zel a, Lo neih a hlawk loh em avangin kan bansan nasa hret hret a, tunah phei chuan thingtlang lo neia eizawng hi chhungkaw 60681 chauh an lo awm ta a, chumi awmzia chu thingtlanga cheng (rural areas) chhungkaw 128681 aṭanga chhutin 47% chauhin thingtlang lo an nei tawh tihna a ni (Source: Village Profile & Development Indicators, 2017-18, Eco & Statistics, Govt . of Mizoram).

Chutianga thingtlang loh neih zawi zawia kan bansan chhoh takah chuan thluak (mental) hmanga eizawn a ngai nasa tial tial a, tharum (physical) hmanna a tlem tial tial thung. He transition period-ah kan awm mek lai hian hmeichhiate chuan hmanlai aṭanga an hna pangngai – in chhung chet an la thawh chhunzawm theih laiin, Mipa tam tak chuan Ram lamah thawh tur an nei ve ta lo a, an kel e awl ta der mai a ni. Chulai (void/gap) tak mai chu vawiina harsatna min thlentu hi a ni. Awmawl hi setana workshop tih a nih angin mipa tihtur hre lo, awm awl bawk si chuan sualna leh dawngdahna chi hrang hrang an khawih phah ta a ni. Mi tu pawh hian thil thar pawm mai hi kan harsat em ṭhin a, entirnan: daikal ṭhin tan chuan european toilet-a han ṭhut vâng mai hi sawi aiin a harsa a, kuta chaw bar ṭhin tan chuan spoon han hman hi a awl viau lo a, thingtlang pa ṭhenkhat tan lah KFC a tui ngawt hek lo. Mi mal ni lo, a hnam pum anga inthlak tur phei chuan hun rei tak a duh ṭhin. Thil thar reng reng hi a tirah chuan kan sawisel emaw, kan pawm duh lo (resist) hmasa phawt ṭhin a ni. Chutiang chiah chuan kan lo tih ṭhan tawh, ziak loh dan, hriat mang loha ngaia kan lo neih tawh (unconscious practice) avangin mipa faten In chhungah tihtur nei loin an inhria a, fate enkawl thlengin hmeichhe kutah an dah a, chu chu Mipa nun dan tur reng niin an ngai a; mahse khawvel a lo danglam tawh si; in-adjust hun chhung a rei hret niin a lang. Chu lai chu a chhan lian ber leh Mizo mipate hoh chhan a ni tih hre loin, kan dem rawn luih luih a, nula ṭhenkhatten an lo iai rawl nen, mipa hman tlak loh kan neih phah ta ṭeuh mai a ni. Mahse, tu thiam loh mah a ni lo e, ignorance is a curse kan ti tawh mai ang chu.

Eng nge a damdawi ni ang?

Mizo mipate an nep tak nachhan hi an sual hrim hrim vang a ni lo tih hi pawm ila, an hriatthiam loh thil vang a ni tih hriain, kan vaiin mawh la ngam ila, siam ṭhat hna thawk ang u. Chhungkaw tinin kan tih mai theih, a damdawi hetiang hian han inchawh ta ila:

1) A hmasa berah chuan in chhungkhurah bul kan tan a ngai. In chhung khurah mipa hna leh hmeichhe hna kan thliar tur a ni lo. Thlengsil, chhuatnawh, insuk engkim mipa thawhtir vek tur a ni. Abikin nu leh paten ṭan lak a ngai. Man empowerment kan duh tak tak a nih chuan hmechhia aiin mipa hna kan thawhtir nasa ngei ngei tur a ni. Chu chuan mi hmantlak leh mi taima a chher chhuak ang.

2) Mipa fa nih vangin khawlaiah tihtur nei loin a vak mai mai tur a ni lo.

3) 'Mipa chuan lehkha a chhiar hnem zawk tur a ni a, thil pawh a hre zawk tur a ni. Chu chu taimakna leh thawhrimnaa innghat a ni’ tih nasa tak zirtir tur a ni.

4) 'Mipate hi hmeichhiate aia kan chungnun zawkna chhan chu an mahni duata enkawltu tura thuam chak kan nih vang chauh a ni a, an harsatna leh mangan laia an tluk luhna tur a siam kan ni’ tih inzirtir nasat a ngai.

5) Zu ruih leh ṭul loa pawisa khawhral hi mipa tak tak zia a ni lo, insum theih hi mipa zia diktak a ni’ tih inzirtir kan ngai

6) Hmeichhe kutthlak ngam tawk vel leka pa ni lo tura inzirtir a ngai.

7) Mipa tak tak chuan Pathian a ṭih tur a ni (Real Man Fears God) tih hi an rilruah tuh tur a ni.

8)Mizo hmeichhiaten kan mipa ngaihsan zawng leh duhzawng kan thlak a ngai. Mahni insawi kaw thei lo, a cool tih vel mai mai kan buaipui chuan addict pasalah kan nei fur ang. Kan duhzawng leh ngaihsan zawng tihchangkan a ngai. Hmeichhe duh zawng leh ngaihsan zawng nih hi mipate châk a la ni reng. Hmusit ngawt loin, ṭanpui an ngai e.

Heng bakah hian Kohhran, Khawtlang leh Sawrkar ang pawha hmalakna tur tam tak a awm, kan sawi vek seng rih loah ngai ila. A tawp berah chuan Moral reform hi a hnam anga kan mamawh leh Mipate kan empower na tur atana pawimawh ber pakhat a ni.

- K.C. Lalmalsawmzauva