Written by
- F. Malsawma
Former Minister

MIZORAM LEH ASSAM RAMRI CHINFEL DÂN TUR, A INTAHTAWLA HMALÂK A ṬHA ANG (Revolutionary, nghawng lian tak nei tur, thil thar rawtna)


Assam leh Mizoram ramri hi Zofaten vei tak takin kan vei ṭheuh va, a chinfel dân tur lamah erawh chuan kawngro su tham tun thlengin kan la vawrh chhuak thei lo. A vei tak taktu chuan beng sika ngaihtuahna hman a ni reng a, thu leh hla pawh au chhuahpui a ni chámchi a. Tunhma lam ai chuan Delhi tlâng pawh a nghawr nghing ve tawh a, Cachar, Barak phai phei vêl mai ni lo; Guwahati pawh a kai harh tawh a ni. Ramri veitute leh Joint Action Committee (JAC) hmalâkna hi a lawmawm takzet a ni.

Mizoram leh Assam ramri tih ringawt aia ril daih, a phéna thil inphúm pawimawh tak hi, Delhi leh Guwahati pawhin an hriat ve ngai thil a awm a. 1947/1950 aṭang chauha India khua leh tui ni ta, Zofate thinlungah chuan.... he ramri chungchâng hi chinfel loha a awm reng chuan pân dam thei lo (incureable or incured sore) tihdam theih loh/ tihdam harsa lutuk tawh) ah a chang thei a. Chutih hunah chuan la enkawl dam mai theih pân (benign sore) chu, tihdam hleih theih tawh loh cancer (cancerous/ malignant tumour)-ah a chang theiin, a chang ṭan mêk ni pawhin a ngaih theih.

Hei vang hi nge, poster-ah ualau taka lungawilohna thil a awm a, kan ṭhalaiten HELLO CHINA, CHINA WELCOME tih te an pho chhuah leh mai ṭhin tih zawhna a awm thei ta hial a ni. Eng an tihna nge, beidawng au aw em ni ta mai? Hei vang hian, India ram, democracy (mipuite duhdân tihlawhtling tura mipuite sorkâr dinna) ram ropui takah hian, a hun leh hmun bil mil zêla chu lai hmuna mite duhdân chu centre-a roreltuten mut mawh, hnar mawha an neih a ngai ve tlat a ni. Hei hi, Delhi-in a hriat chian hle a ngai. Ramri hrûla mi tlêmte te au tháwm mai mah ni se, ke zungṭang hmâwr hliam hian taksa pum a tina ve thei tho tih an hriat a ṭha a ni.

Ramri chungchânga hmalâkna chi hrang hrang emaw, ramri chin chhuina lam chu, hre tak tak leh thil chhinchhiahna pawimawh (documents) turte pawh Zoram lam chuan kan nei ṭha tâwk thawkhat hlein a lang. Mimir hrim hrim leh Political Party hrang hrangte pawhin kan vei vek a, a tihngaihna tak hriat a la ni lo mai chauh a ni. In dem leh insawiselna lam aia ṭanrualna tur rawtna ṭha ( acceptable proposition) neih a ṭul ta ber zâwk a ni.

Ramri chinfel nana sawi rik ṭhin chi hrang hrangte:

1) Tharum thawha innuai mai. (Hei hi chu a tua te mahin ṭhatpui aia chhiatna leh tawrhna thlentu lek a ni ang a, rah ṭha a chhuah lo vang).

2) Ramri ching fel tura Commission din tura Central Sorkar nawr. (Hei hi a sualna a awm hran lova mah se, India Hmâr Chhakah chuan hlawhtlinpui an la awm chuang lo niin a lang. Political level-a chin fel leh thutlûkna siam tura dah a nih leh tho a rinawm. Documents zir chian nân leh ṭanfungte hriat chian nân chuan a ṭangkai fû thei e. Thutlûkna siam tur ni lo va, Sorkâr (a dintu) thutlûkna siam tura rawtna siam tur chauh a nih dâwn avangin innghahna ber atân chuan a rin ngam lêm lo ang).

3) High Court/ Supreme Court-a khin. (Hei hi a sualna a awm loh bâkah thil ṭha tak a ni thei. Chutih rualin, lehlam lehlamin ṭanfung an han zawn a, Ukilte an an han inhnial tak tak hunah chuan, a sawi hnuhnung zâwk sawi apiang dik viaua hriat zêl mai a awl khawp ang. Chu bâkah Court chuan thil awlai a nih loh avangin tihkhawtlai nân, thil ṭul harsa tak tak zawhna leh phût Court chuan a nei chiam thei a. Eng chen nge a duh dâwn tih hriat a har. Court case kal lai a nih avangin, 'Subjudice', a ni tiin hmalâkna dangah chhuanlam siamtu an awm thei ang em? tih zawhna a awm thei. Court hian 'Political level-a chin feh chi a ni', a ti leh tho thei bawk). Mahse, Court-a kal a ṭha lo tihna a ni chuang lo. Ngun taka ngaihtuah a ngaih thu sawina a ni e, sênso a ngai tam fû bawk ang. Court lama kal hi chu awarness siam nân pawh a ṭha hrim hrim ang.

4) State pahnihte inbiakna, pek leh dawn or insahthlak tawn rilru (give and take principle) púa Central Sorkâra thu thlen tur siam emaw, Central Sorkar bul tuma inbiakna neih emaw a ṭha ang. (Hei hi pawimawh leh kawng awmte zinga pakhat chu a ni ngei ang. Assam lam leh Central Sorkâr pawhin an tum leh duhdân a nih a rinawm. Assam-in Sq mile 1200 vêl, Mizoramin Sq mile 509 min awpsak kan inti ve ve mêk a ni). Mahse, Zofate chuan kan ram hauh pûmpui (BEFR 1875) lo chu kan ti bur tawh. Mipui mar avangin, Mizoram Legislative Assembly-ah pawh, tunah chuan lungrual takin passed a ni tawh a, tu mah indem a ṭul tawh lo. Chu chu, hmânni lawkah kan Sorkâr aiawh leh Assam Sorkâr aiawh te, ramri chungchânga Guwahati-a an inbiaknaah thlen fel a ni tawh tih tlâng hriat a ni.

Assam lamin, Mizoramin kan ram hauh chin dik tak, a zau zâwng, map leh mihring zât leh khaw hming zawng zawng inbiakna neih leh hunah phawrh turin Mizoram aiawhte an hrilh/ phût ni awmin chanchinbuahte kan hmu. Hei hi rilru ṭha tak leh tih tak takna thinlung aṭanga tih a nih a rinawm. A lehlamah chuan, Mizoten Vai, nuai tam fe Mizoram khua leh tuiah kan duh an rin loh avanga thiam taka an ṭanfung siamna a ni thei bawk. (Hemi phêna Mizoram lamin kan sawi ve tur neih chu sawi lan rem loah ngai rih ila. Inbiakna neih zêl tura thu dah zêlin hun rei tak a duh ngei ang. He inbiakna neih chhûng hi eng anga rei nge ni ang tih a hriat loh. Kan inrem thei ang em tih pawh a hriat theih rih loh. 1875 ramri ang ang hi chuan Assam lamin awlsam tak chuan min remtihsak mai a rinawm lo).

5) Inbiaknate chu lo kal ve reng tho se, 'Zoram khawvar hunin a la rawn chinfel vek mai ang. Inch khat pawh tawlh loh tur' tih ngaih dân nghet tak a awm ve leh bawk a. (Hei hi thil ni thei a ni. Mahse, Zâwlneite hrilhlâwkna thlen hun tur hi sawi theih a ni tlat lo. Lo sakuh ser nghah ringawt chi chu a ni ber lo ang).

6) Sawi sawi lo hian, a awm tâwk, 'Assam lam pawhin min pawmpui theih tur leh pawmpui se, a lungawiawm thawkhat e', tih ang chi duan chhuah a, inrem hmak mai rawtna pawh awm thei a ni. (Hei hi chu a chauh thubarawh deuhin a lang rih). Kei pawh hian inremna tluantling tun hunah hi chuan, rawtna hranpa ka neih loh bâkah, inbiakna kal mêk hi han ngaichâng rih phawt ila ṭhain ka hria.

He article ka ziah chhan berah lût tawh ila. A chunga sawi tawh kawng hrang hrang khi thil kal dân tur chu a ni ang, mahse, hun a la duh fê dâwn. Chutih chhûnga thil thleng thei a tam mai. Entir nân: (a) Vairengte unau huan lo ram neitute, khûng lai vêla huan, ram, leilet neitute khuan an tuarin ram kan chân chho zêl thei a ni. Eizawnna tur dang neih loh bâkah an pachhiat phah hle dâwn a ni. (b) Ṭul loah kan Police-te post siam chawpah rethei takin an awm reng a ngaih bâkah Sorkâr tân pawh in sênsona nasa tak a thlen reng thei. (c) Intihbuaina thleng palh thei reng a ni a, thisen luang thei reng a ni. (d) Khu lai ram depa awmte râl muang lo deuha awmtir rengna a ni thei. (e) Sumdâwnna leh vahvêlnaah râl ṭi réng rénga hmun hmâwrtawnga awmte awmna a thleng reng ang. (f) Intihbuaina awm se road block leh hriat lâwk miah loha nunna in lâksak leh chânna thleng thei reng a ni. Sawi tur dang pawh a la awm zêl thei ang.

Hengte avang leh kan ṭan rei leh huai theih nan a hnuaia rawtna hi ka han siam a. Mi tam vak loin bulṭanin hmalâk dân túr kan kan duang chhin mêk a ni. A ṭul hmasa ta ber chu, inbiakna kal mek lai pawhin intibuai tawn loa awmna hmun (status quo) neih leh tihchian a ni.

Chu chu uluk takin keini lam chuan kan duang chhuak ang a. Duhâm nghâl bik lutuk lo vin, tuna kan intihbuai fona tlângram chin leh kan mite leilet leh Thangram te tel hian, interim/ temporary status quo tura rawtna thlen ila. (Ramria inremna ni lo vin, tuna awm mêkna, intihbuai lohna tur hmun hma ṭhut mêk, chu pawh interim/ temporary chauh atân tih a ni). Chutah, thâwk lâkna leh tlêma rahbi rem rap chungin remna thusawia inbiakna hi nei cho ta zêl ila, chu chu tute tân pawh a ṭha a ni. A hmun hma hre lo leh hmu lo va, ramri chin mitthlâ pawha hmu chin lo chunga ṭhut hmuna lo pâwr vak mai te hi thil awm thei a ni. A tuartute an rúm káwk káwk lai a ngaihsak loh hi a pawiin a ngilneih loh thlâk hle a tih theih bawk ang. He rawtna hi hna hmasa berah neih a ngai.

Sorkar level-a inbiakna kal lai hi ṭhulh ni chuang lo se. Sorkârin hetianga hma a lâk hi, amah ringawt chuan Party dangten a lanna tlâng dang aṭanga thlirin an lo melh rum thei a. Opposition lam pawhin han ṭan dâwn se, Sorkâr mawhphurhna tura lo inrawlh anga ngaih a hlauhawm leh thei bawk a. Sum lam pawh an harsa thei bawk. Mi ṭhahnem ngaiten Sorkâr leh Political Party hote biain aw khat neih dân awm thei se a ṭha ber ang. YMA leh MUP te hian hma la se la a fuh viau mai thei.

Heng hi hre tel ve mai mai ila:-


(1) Kan ram hauh chhûngah hian vai, nuai ṭhahnem tak an chêng.

(2) Inner Line Forest Reserve chhûngah, BEFR 1875 ang chuan, tuma'n hmunhma nghet an neih phal a ni lo.

(3) Assam-in Constitutional boundary a tih hi leilungah ramri khamna a awm lo a, Survey of India (ramri duangtu) hian, an ramri sawi hi 'final a la ni lo' tih leh Mizoram lam râwn an nih loh thu an târ lang chiang.

(4) Assam Chief Minister chuan tun hnai deuha a thusawinaah, Assam lam ṭan chhan a sawi rualin, Mizoram lamin, hmasâng aṭanga an ram, historical backround ṭanchhan mumal tak nên ram hauh chin an nei ve bawk a. Hêng zawng zawng hi dawhkan kil tlângin sawi fel theih vek a ni a. Ramri hi inbiakna hmangin chin fel theih vek a ni ti lam hawiin thu a sawi ta.

(5) Tuna Assam Minister, Border Development etc. changtu hian kan inkâr ramri chin fel hi tihtakzetin a duhin a tum bawkin a lang.

( 6) Central Sorkara PM dawttu, Pu Amith Shah hian, he border issue hi a hre bel tawh hle. Vairêngtea election campaign laiin, "Kan candidate hi intih tlin phawt chuan, in ramri buai hi kan tihfelsak vek ang che u", tiin a sawi tawh a ni.

Awmze nei tak, sâwtna nei tur chiin, mumal taka hmalâk dan tur indawt hriat fuh a ṭulin a hun ta a ni e.

- F. Malsawma, Former Minister