Written by
- Lalnunṭawma Fanai

God (Pathian) tia lehlin ṭuma a rawttu hi Khamliana Sailo nge Suaka?

Kum 1894, August ni 21 aṭangin Missionary Pu Buanga hoin chanchinṭha Luka ziak an letling a, chuta puitute chu Suaka, (A hnua Durtlang Lal ni ta) Thangphunga (A hnua Chaltlang Lal ni ta) leh Khamliana Sailo (Lunglêng Lal) te an ni. Hei hi a lar hle a, kan hriat sa ṭheuh a ni.

Chanchinṭha Luka ziak lehlin chungchangah hian, Mizoram Presbyterian Kohhran Nilai Zan thupui 2023 ziaktu Rev B Sângthanga chuan, "Pathian hming hman tur chungchangah 'Pathian' tih tur nge 'Khuavang' tih tur zawk tihah an lungrual thei lo va, a tawpah chuan 'Jehova' tiin an dah ta a ni,' tiin (phek 6)

Hemi thlawp deuh chiah hian, 'Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin' ziaktu Rev Lalchhuanliana chuan a lehkhabu, kum 2007 a a tichhuah phek 38 naah, "Bible an lehlin lai hian English ṭawnga 'God' tih hi Mizo ṭawngin engtia lehlin tur nge tih an ngaihtuah a. Suaka’n 'Pathian' tih a duh a, Thangphungan 'Khuavang' tih a duh si a. An inlungrual theih tâk si loh avângin Pu Buanga chuan Jihova tiin a dah ta mai a ni," tiin a ziak ve bawk. Nilai Zan thupui ziaktu ziah ai hian a ziak fiah deuh a, Pathian leh Khuavang tia rawttu hming tarlan a ni a, a hming rawttu zingah hian Khamliana hming erawh ziah lan a ni lo! Luka ziak lehlinaa Pu Buanga puitu zingah erawh Khamliana Sailo a tel tih a tarlang thung. Kan pastor thiam pahnih Rev Lalchhuanliana leh Rev B. Sangthanga te hian God (Pathian) tia lehlin chungchangah hian ngaihdan thuhmun an nei tihna a ni.

Kum 2020 a lehkhabu chhuak pakhat, ‘A Biography - Zofate zinga ziak leh chhiar thiam hmasa ber' Lunglêng Lal Khamliana Sailo (Kaisar-i-hind) chanchin' tih ziaktu Khamliana Sailo tupa, tuna Khatlaa cheng Lalzidinga Sailo chuan hemi chungchang hi a rawn chhui zui ve thung a. He lehkhabu phek 74-naah chuan, "Luka ziak hi lehlin hmasak ber niin, hetih lai hian 'GOD' tih hi lehlin dan turah thu mum an nei hlei thei lo a ni. Hemi chungchang thu a tupa Lallinga Sailo (L) Master Warrant Officer, Royal Indian Airforce hnena a sawi dan leh a fapa naupang ber Vanhnuaithanga Sailo (L), Lungleng Lal hnena a sawi dan i lo thlir teh ang. A tupa Lallinga hnena a sawi dan chuan - 'Bible lehlin lai hian M. Suaka leh Thangphunga (a makpa) te nen 'God' tih lehlinna tur atan thu mum kan nei thei lo va, chutah kei chuan mi tin tan ‘Pa thiang’ a ni a, mi tin thian faitu a ni a, 'Chung Pathian' te kan ti a; chuvangin Pathian tih hi a ṭha ber ang, tiin ka rawt a. Tichuan, Pu Buanga (JH Lorrain) khan ṭawngṭainain a nemnghet ta a ni,' tiin.

He lehkhabu phek 75-ah chuan Khamliana Sailo in a fapa hnena a lo sawi a tarlang leh a, hetiangin, "A fapa naupang ber Vanhnuaithanga Sailo (L) hnena a sawi dan chuan - Zosapthara hnenah 'Pathian' tih hman ṭha a tih chhan a hrilhfiah dan chuan, 'Pu Vana, chung Pathian' te kan ti a. Chuvangin, 'Pathian' tia lehlin hi a ṭha ber a ni, tiin. Chutia an hrilhfiah chuan Zosapthara pawhin a lukhum thlawhin a ‘halelui’ vak a ni,' tiin a hrilh," a ti.

He lehkhabuin a tarlan zel dan chuan, “Heta Khamliana'n a fapa leh a tupa hnena a sawi han ngaihtuah hian, Khamliana phuah ngei a ni tih a chiang. Tun hma deuh aṭanga sawi dan pawh a ni. Tichuan, thu mum an neih theih loh chu Khamliana Sailo sawi ang chuan, 'Pathian tih chu hman a ni ta a. An Bible lehlin chu British and Foreign Bible Society-ah chhuttir a ni a, April ni 25, 1899 a J.H Lorrain-an Captain T.H Lewin hnena lehkha a thawnah khan a ziak lang a. Lusei (Mizo) hovin an hmuh tawh ngei a beisei thu a ziak a ni," tiin hemi chungchang hi kan hmu ve thung a ni.

Luka ziak an lehlin ṭan ni hi August ni 21, 1895 a ni a, Pu Buanga hoa Mizo ziak leh chhiar thiam hmasa pathumin Luka ziak an lehlin hnu hian an inpawh hle a ni ang, September ni 16, 1895-ah Pu Buanga hian Lunglêng khuaa Pu Khamliana Sailo pawh a zu tlawh a, Lunglêng khuaah hian Pathian thu a sawi hmasa ber a ni (Zoram Vartian p – (228) Lalhruaitluanga Ralte)

Tichuan, God (Pathian) tia lehlin chungchangah hian, Khamliana Sailo tupa Lalzidinga Sailo (tuna Khatlaa cheng) in a pu Khamliana Sailo-in a a fapa naupang ber Vanhnuailiana Sailo (L) a lo hrilh leh a tupa Lallinga (L) hnena a lo hrilh a ziah chhawn hi rin mai tur nge? Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin ziaktu Rev Lalchhuanliana’n, 'Suaka'n Pathian tih a duh a,' (phek – 38) tia a ziah hi rin zâwk tur? Ani hian lehkhabu tam tak a râwn a, he thu a lâkna ber hi eng lehkhabu ber nge hriat mai theih a ni lo thung. Luka ziak lehlin laia God (Pathian) tih rawttu bikah hian Khamliana Sailo hming a ziak tel lo bawk. Luka ziak lehlinnaah Khamliana Sailo a tel tih erawh tarlan vek a ni thung.

Nilai Zan thupui ziaktuin a thu lâkna hnar lehkhabu 25 zingah, kum 2007 a Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin ziaktu Rev Lalchhuanliana tihchhuah a tel laiin, kum 2020 a Lalzidinga Sailo ziah erawh a tel lo thung a. Zirlaibu ziaktu hi ka bia a, he lehkhabu hi a chhuak a ni tih a lo la hriat loh avângin thulâknaa a hmang ve lo pawh hi hriatthiam tur a ni ang. Hengte thlir hian, 'God (Pathian) tia lehlin laia rawttu tak hi Khamliana Sailo nge Suaka tih hi zawhna a ni ta a. An lehlin lai hian, a rual ṭhapa ‘God hi Pathian tiin i dah ang u’ tih thut thu a awm si lo a, tu emaw tak chu a rawt hmasatu chu an awm a ngai dawn a. Kan lehkhabu tarlantea an ziah dan en hi chuan, Khamliana Sailo chanchinah hian tunhma pawha titia mi sawi kan lo hriat dan a nih angin, a ziak fiah thûk zâwk em aw a tih theih a, fiah felfai leh chiang zawka rawn ziak thei an awm a nih chuan a bengvarthlak zel dawn tihna a ni. Zirlaibu a ni a, February ni 11, 2023 Nilai Zan thupui zirlai ka rawn ûmzui ve lawk a nih hi.

- Lalnunṭawma Fanai