HLUTNA LEH ZAHAWMNA

Hringnun kan hman chhung hian mi tam ber chuan kan duh chu miten min zah se, min chung en se tih te hi a ni. Chung avang chuan mi tam tak chu kan han lar deuh hmingthan deuh te, hna sang deuh emaw kan han vawnin mi te chunga leng taka awm kan tum fo. Kan hnam ala naupan vang nge mihring zia hrim hrim chu ka hre hauh lo. Mizote hian han lar leh hauhsak deuh te hi kan zo lo fo a ni. A dik tak chuan mi te zah nih te, han lar deuh te hi tu te tan mai pawh hian a nuam ve hrim hrim a. Chu tih rual chuan kan sawi tum tak hlutna leh zahawmna kan tih hi eng kawngin nge alo awm ṭhin tih i han sawi zau dawn ila.

Mi tam tak chuan mihring hlutna leh zahawmna te hi zirsanna te, hna thawh sang takte leh hauhsakna te hi niin kan hre fo a. A nihna chen chu a awm ngei a, mahse, kha a nihna kha miten an hlut em tih lam zawk kha a pawimawh ber chu a ni. Khawvel thilah chuan ram hruaitu nih te, sorkar hnathawk sang tak nihte hi an awhawm a, an zahawm hmel ṭhin a ni. Ram hruaitu nih te , sorkar hna sang tak thawh pawh a ropui khawp mai. lehkhathiam tak nih te pawh a ṭha e, mahse, khawilai ber kha nge zahawmna leh hlutna ni ta ang?

Thawnthu pakhatah chuan ‘Kel pakhat hi in chungah a lawn a, a hnuaia sihal lokal chuan a man phak loh avangin a nuihzat khawp mai a, ti hian a han au zui a, "Tuna i chapopui leh i huaisen pui em em kha i nihna a ni lo, i awmna hmun mai mai a ni” a han ti a. Ram hruaitu nih te, hna sang thawh leh hausak em em te pawh hi kan nihna tak ni lovin kan awmna hmun mai a ni. Kan hnathawh emaw, kan chanvo chelh emaw ai hian kan nun dan lam zawk hi a pawimawhin mi te nuna thusawitu ber chu a ni. Ram hruaitu lian tak mi nuihzat leh, fiamthu nana hman mai mai a awm theih a. Chutiang bawkin hna sang tak thawk emaw, lehkha thiam pui pawh mi nuihzat ruk takin a awm theih tho.

A pawimawh ber chu kan nundan/ nungchang (behaviour) a ni. Eng hna pawh thawk ila, eng anga lehkhathiam lo pawh ni ila, hlutna leh zahawmna hi kan nei thei vek. Hna hi chu kan awmna mai a ni a, kan nundan kha a pawimawh zawk. Driver pakhat ka hmelhriat chu nitin hian a pu motor a rawn khalh fova, a hna chu an Department motor khalh leh a ṭulna hmuna a pu hruai a ni. Hna sang tak ang pawhin a lang lo, mahse, a pu nen khan an zahmawmna a inang rengin ka hre mai. A hna kha rinawm takin a thawk a, a inchei uluk a, a nungchang a uluk bawk a, zuk leh hmuam engmah a ti lova, a zahmawm em em tlat a ni. Tu man kan zu hmu hniam ngawt thei miah lo. Driver hna te chu kan hmelhriat danah chuan, (tun lo haw lo se) hna zahawm tak a ni lem lo. Zu leh sa nenna chawhpawlh, ho taka pawt mai mai ṭhin ni te in a ni fo ṭhin.

Driver ka hmelhriat kha chu a zahmawm a, a hna kha a tizahawm bawk. A pawimawh ber chu kan hna chu hna sang anga lang lem lo pawh ni se, a thawktu zawka khan a hna a ngaih pawimawh a, tihtak zeta a thawh chuan a hna leh amah kha a ti zahawm mai a lo ni. Kan hna chu a thawktu a zirin a hlu in a zahawm mai a ni.

Ram changkangah chuan keini India ram ang a ni ve lem lova, miten eng hna mah an hmu hniam ngawt lo, tihtakzeta an thawh avang leh an hna an hriat chian em avangin tumah an in hmu hniam hek lo. Loneimi (farmer) kan tih te hi khu lamah chuan khitah an hmu daih. Hna pawimawh leh hlu, zahawmna kengtu chu a thawktu zawka kha a ni.

Kan ramah pawh hian hei hi kan zirchian a va pawimawh em! Sorkar hna ṭhenkhat chu, miten kan thlir danah eiru turin kan ngai ngawt mai te hi a dik lo. A chhan chu a lo thawk ṭhinten an eiruk ṭhin vang a ni mai. Kan hna chu kut hnathawh emaw, sorkar emaw, company leh mimal hna pawh ni se, a pawimawh dan a inchen vek. A pawimawh ber chu a thawktu a khan rilru leh tihtakzet a, thianghlim taka a thawh chuan a hlu in a zahawm mai a ni. Ka ngaihtuah ve ṭhin chu - Mizote hian kan ram ai hian chhungkua (family) hi kan ngaipawimawh zawk em ni aw ka ti ṭhin. Ram ṭhatna aia chhungte (family) induhsaknate hi a sang zawk ni te hian a lang ṭhin.

Mizoram hi kan chenna tura Pathian min pek a ni a, a hmasawnna leh a nawmna tur chu keimahni kutah a awm. Kan ram ngaw ṭha tak mai, hmun ruak tam tak la awm te hi kan chhehvela hnamdangte hian an awt em em a, hengte hi kan hlut thiama kan humhalh tlat pawh hi thil pawimawh tak a ni.

Keimahniin kan zir loh chuan hnamdang mi hausa pui puite hian min la nei sak ṭeuh ang tih te pawh hi thil hlauhawm tak a ni. Zoram nuam leh zahawm siam tur te, a hlutna leh zahmawmna siamtu turte chu a chhunga cheng zofate hi kan ni e.

- Reuben Lalnunthara Hnamte