BUTTER FRUIT I EI VE NGAI EM? (a chanchin leh a ṭhatnate)
Butter fruit kan tih hi AVOCADO thei (Persia americana) a ni a, Butter a an em avangin india ramah chuan "Butter Fruit" tia hriat lar ber a ni. Tropical America ram Thei niin Mexico leh Central America ram vel aṭanga lo chawr chhuak a ni a, Ram hrang hrangah ching darh zelin India ramah pawh kum zabi 19 na (1906) velah khan America ram Missionary ten Bangalore ah an rawn lalut a, chuta ṭang chuan India ramah chin darh ṭan a ni a, Sri lanka ram aṭang pawhin a hnuah a lo lut bawk. Mexico ramin an thar chhuak tam ber a, USA-in an chawlut tam ber.
Butter Thei hian kan taksa mamawh a pai tam em em a, Vun tan a ṭhain Thei hrisel ber zinga mi a ni a, "SUPER FOOD" an lo ti hial a ni. Protein (4%) leh fat (30%) a pai a, Carbohydrate a pai tlem thung. A hriak pai hi Cosmetic lam siam nante pawh an hmang nasa hle. Butter Thei hian vitamin leh minerals a pai tam mai bakah Thei dangte aiin chakna (245 cal/100g) a pai tam fal hle a, fiber a pai tam hle bawk. Thei dang leh vegetable aiin potassium a pai tam zawk daih a, Thau chhia a titlem a, thau ṭha a siam thung a, Amino acid-ho a pâi tel vek a, Monounsaturated fat a pai tam avangin BP sang a veng thei a ni. Carbohydrate a pai tlem avang leh Fiber a pai tam avang te, thau ṭha chi a pai tam avangte hian Diabetics tan pawh ei a pawi lem lo.
Butter thei tharlamte chu Salad leh Sandwitch ah te, ice cream leh milk shake ah te an pawlh ṭhin a, a làwng pawhin tui tak a ni. Thei hrisel chungchuang a nih avang hian India ramah pawh a lar tawh hle mai a, hmun hrang hrangah an ching uar telh telh a ni. Mizoramah pawh mihring kan changkan ang zelin Thei hrisel ei tam kan uar zel a, Butter Thei pawh hi ei kan intihhmuh nasa tawh hle a, khawchhak lam aṭangin a lo kal nasa a, Khaw hrang hrangah ṭha takin kan ching hlawhtling mek a, a hriselna avang hian India ram chhung mai bakah ram pawnah te demand a sangin eizawnna ṭha tak a la ni mai dawn a ni.
Butter Thei hian vur (frost) tlakna hmun leh Boruak ro leh lum si a ngeih lo a, Tropical leh Sub-tropical ruahtui tlak ṭhatna hmun, boruak hnáwng tamnaah a ṭha duh a ni. Lei al a ngeih lo a, pH 5-7 inkarah a ṭha duh. Leilung chi hrang hrangah a ṭha thei a, tuitling an huat avangin tui luan ral zung zung theihna hmunah chìn tur a ni. Variety hrang hrang a awm a, Hybrid variety pawh an siam ṭeuh tawh bawk a, Fuerte, Bacon, Zutano, Hass, Booth 7, Booth 8, Sharwil leh Ettinger te hi hriat lar bikte an ni a, a rah bial chi te, a rah sei chi leh a rah sawl chite an ni hlawm a, a rah lian deuh bik leh rah tê deuhte an awm a ni.
India ramah chuan a mu kûi aṭangin kan ching darh tlangpui a, a chi kan lak hian kar 2-3 chhung bak an dam theih loh angin kûi vat ṭhin tur a ni. Polypot-ah kan kûi chuan fur ruah tlak rualin phun sawn vat ṭhin tur a ni. Budded emaw Grafted (a ṭang zawm) ngei hman a ṭha a, a rah hma bik a, sum kan lalut hma dawn tihna a ni. A chi lak kan fimkhur hle a ngai a, a chi chang ṭha ngei, a kunga hmin deuhthaw ni thei se, December thla velah chauh a chi tur chu lak a ṭha a, a chan poh leh a chi a ṭha mai dawn a ni. A chi kan uluk ṭhin loh avangin an dam rei lo duh hle a, a chi chu mahni kûi ngei, chi chang ṭha emaw mi thiam zawk leh rintlakte siam ngei chauh hman tur.
Butter theite hi an variety azirin spacing a inang lo thei a, tlangramah chuan metre 10 danah phun thei ila tawk hle tura ngaih a ni. A chinna tur khur ṭha tak, 1 cubic metre-a zau April thlaah laih a, ek dúr leiṭha leh lei chunglang hang ṭha inzata pawlha hnawh khatin, June thlaah phun sawn tur a ni. Thlai dangte nen pawh an chin pawlh fo a, thlai thar hmasa leh hnuhnung a awm chuan a ṭangkai duh em em a ni.
Butter theite hian leiṭha an mamawhna a sang em em a, chawm ṭhat chuan kan thar hlawk mai dawn a ni. Nitrogen pek ṭhatin a hlawk phah duh hle. NPK a dose dik taka pek ṭhin a ṭangkai hle a, kum 1-a upa chuan kung 1 ah NPK 100g:30g:60g pek tur a ni a, chutiang zelin kum 5-a upaah chuan NPK 500g:150g:300g leh ek dur 40kg kung 1-ah pek tur a ni. NPK chu hmun 2-ah ṭhenin June thla leh September thlaah pek tur a ni. Thlai thar hlawk kan duh chuan chaw ṭha kan pek ṭhat a ngai tih hriat fo a ṭha.
Butter Thei kungte hi an san lutuk loh nan leh a tawi ṭhat nan an tet laiin cut tur a ni a, kung hniam lam zar buk ṭha ni thei se, a lawhte a awlsam phah a, a enkawl a nuam bik a ni. A len hnuah erawh Cut lutuk a pawi thei a, a chawr vak chuan a rah ṭhat loh phah thei a ni. Ṭhal khawro laia tui pek a ṭangkai thei hle a, a rah a len phah bakah a hriak paite a tam phah a, a thar ran phah bawk. Thlasik laia a bul khuh hnawn a ṭha a, tui a tlin erawh chuan a zungte a ṭawih phah thei a ni. Butter thei huan kan thlawhin a zungte an páwnlàn avangin fimkhur taka thlawh ṭhin tur a ni a, thlai dang nena chin pawlhin hnimte a tinem ṭhin a, tin, hlo túr te pawh fimkhur takin hman ṭhin a pawi lo a ni.
Butter Theite hi a mu aṭanga a chi siam chu phun aṭanga kum 5-6 hnuah an rah ṭan ṭhin a, a ṭang zawm erawh chu kum 3-4 hnu maiah an rah ṭhin. An par nasa thei em em a, Khuai chi hrang hrangten an bawm a, hei hian nasa takin pollination a ṭanpui a ni. Butter Thei rahte chu a hring a, a kunga awm laiin an sak a, a hmin hunah erawh chuan a kawr a lo dumin a lo nem ṭhin. A rah um aṭanga Ni 6-10 hnuah a hmin chauh ṭhin. Kung 1-ah hian pum 100-500 a rah thei a, hmun ṭhenkhatah chuan July thla aṭanga October inkarah an lo ṭhin a, September–November thla inkar chhung hi a rah lawh hun ṭha tak a ni. Fimkhur taka a rah seng ṭhin tur a ni a, a lawh hun takah lawh a, leiah tihtlak hmelhem miah loh tur a ni.
▶ Thei kung dang ang thoin rannung leh natnaten an tibuai ve a, Anthracnose root rot (a zung tawih), leaf spot, Stem rot (a kung titawih) leh Scab te hi natna lar zualte a ni a, a zung ṭawih natna leh a kung tiṭawih natna hi an lar a, ngaihven a ngai a, an lo lan dan anga enkawl tur a ni. Copper base fungicide leh Metalaxyl (Ridomil) te an ṭha hle. Rannungah chuan Mites, mealy bugs, scales, Thrips leh fruit fly te an awm a, heng te hi a ṭul dan ang zela control ve an ngai ṭhin.
Butter Thei hi Thei hang tui tak a ni a, tui ti lem lo an awm ve bawk a, Khawvela thei hrisel ber zinga mi a nih avang erawh chuan India ramah Thei ngaihven hlawh berte zinga mi a ni mek. Mizote chuan Thei kung dam rei lo angin kan sawi ṭhin bawk a, mahse Thei dam rei ve thei tak a lo ni a, kum 200-400 chuang an dam thei a, a chi kan uluk tawk loh vang te, a ṭhat dan tura kan enkawl thiam tawk loh vang ni tein a lang a, Maxico ramah chuan Silai nen meuha ven ngai, eizawnnana an hman sum tam tak an lakluhna a ni. Mizoramah khawi khuaah mai pawh hian a ṭha duh em em vek niin a lang a, tih tak taka beitu tan chuan sum chang thlai ṭha lutuk a ni thuai dawn a ni. Huan siam ngaisang hnam Mizote hian, he Super Food hi bêlchiang ila, thil ṭha chu i han intihhmuh leh ang u hmiang.
- C.Rualthankhuma, SMS (Agronomy) Chawnhu, KVK Lawngtlai District