LAWNG TUK HNA KAN THAWH TAN A NGAI TA
Bible a kan hmuh dan chuan Nova khan tuilian lak aṭanga an him nan Lawng a tuk a. Lawng tuk hna hi kum tam tak thawkin tuilian lo la awm tur hmachhawn turin a inbuatsaih a ni. Novan lawng a tuk lai hian midang chuan atsovah an ngai a, an nuihsan a ni tih pawh kan hmu. Khawmual chim pil vek tur khawpa tam ruah sur tur signal an hmuh ve loh vang a ni. An dam chhuahna tura lawng tuk ṭulin an hre lova, lawng pawh an tuk lo reng a ni. A result erawh chu an chunga boral vekna lo thleng ta kha a ni.
Khawvel sik leh sa lo danglam chho mek hi mitinin kan hmu a, kan tuihna tlem sawtzia te, kan lui leh a kam te kan suasam nasat em avanga lui tui bawlhhlawh nasat tawhzia te hi hmuh hmaih rual a ni lo. Kum 30/ 40 hma lama ṭhallai pawha tuihna ṭha tak awmna, kan luipui fintu lui tenau tam takah chuan thlasik a ral rualin tuihna a kang zel tawh a. Amaherawh chu vawi leh khata thleng thut ni lova zawi zawia lo thleng a nih vang hian harsatna lo pung zel tur hi kan ngaihtuahna ramah a la lut meuh lo niin a lang.
Mi thil chik mi tan erawh chuan ngaihthah reng chi a ni hauh lo tih a chiang khawp mai. Nikuma Pu Romalsawma'n Tlawnglui a zawh chhuah ṭuma (youtube-ah en theihin a awm) Tlawng fintu lui an kang chah nasatzia a report te khan ngaihtuahna thar mi pe ṭheuh se. Kan sawrkar hotute rilruah nghawng a nei miah lo ni mai awma thil a kal tlat te hian rilru a tihah. Nova hun laia Lawng tuk ṭulna hmu lova lawng tuk lo ho angah kan chhuak em lovang chu maw!
Mizorama khawpui lian ber ber pahnih leh a kama khaw awm te tui in tur petu Tlawng lui hi kan nunna hnar (lifeline) a ni a. Amaherawh chu he luiah hian ṭhalah tui a tlem sawt khawp mai. Khaw kheng nasa sawi tur a awm lo nain kum 2021 phei kha chuan Reiek kaia PHE tui laknaah khuan Aizawl mamawh zat tui lak tur a awm loh ni a awm hial a ni.
Mihring kan pun leh kan khawsak dan changkang ve zel avangin tui kan mamawh tam tial tial a, kan tuihna a tlem tial tial thung. Tun anga kan kal zel chuan kan mamawh zat tui in tur kan neih loh hun hi a la thleng dawn tih a chiang khawp mai. Tlawng lui mai ni lovin kan rama lui zawng zawng leh an chawmtu (catchment area) te hian ven him an mamawh a, awmze nei a sawrkar leh mipuiten hma kan lak a ngai a ni.
Nasa taka sik leh sa inthlak danglam (climate change) avang hian ruahtui leh vur tui in a chawm lui te hian tun angin mihringte mamawh zat tui thianghlim an pe reng thei dawn lo tih hriain ram engemaw zatah chuan tui hnar dang (alternative sources) an dap ṭan a. Khawvela tui awm zawng zawng 2.6% vel chauh hi tui in/ hman tlak (fresh water) niin a bak zawng hi chu tuifinriat tui ang chi, in tlak loh a ni.
Hemi avang hian desalination technology hmanga tuifinriat tui, mihring hman tlaka siam theih dan dapin research pawh nasa taka beih mek a ni. Kum 20/ 30 hnuah chuan tuifinriat kama chengte hi tui thianghlim hnianghnar zawk an la ni dawnin a lang. Chutih rualin keini ram ang, vur tui leh tuifinriat tui hman tur nei ve lo, fur ruahtui chauh rinchhan ho hi harsatna tawk nasa ber kan la ni thei.
Tuna kan hmuh ṭan tawh, ṭhal laia tui harsatna hi a la zual deuh deuh dawn tih hai rual a ni lo. Furah ruahtui dawng ṭha lovin kum khat lek pawh khawkheng han awm se chu Aizawl khawpui hian tui in tur kan nei lo thei mai dawn. Chutiang khawkheng a lo awm palh pawha tui in tur kan tlakchham loh nan kan tui lakna lui te hi tun aia nasa leh ṭha zawka kan vawn him a, a remchanna lai apiangah lui tui dah khawl theihna tur dam/ weir siam a ngai a ni. Heng atan hian tun aṭanga ruahmanna siam a, hma lak thuai a ngai a ni.
Nova'n tuilian laka an him nan lawng a tuk a, keini erawh chuan tui tlakchhamna laka kan him nan 'tui khawl khawmna Lawng' tuk hna kan ṭan thuai a ngai a ni.
- Lalnunmawia Chuaungo