PASAL TUR INDAIH DAWN LO
A KAMKÊUNA
Kum 1952 aṭang khan khawvela a hmasa ber ni turin India chuan National Programme for Family Planning a kalpui ṭan a , fa nei tlem, chhang khãt, insiam lawmman (incentive) hial siamin tun thlengin a la kalpui reng a ni. Family Planning Insurance Scheme pawh November 29th, 2005 aṭang khan kalpui a ni tawh bawk. Hetih lai hian khawvel pumpuia mihring pung chak lutuk tur tihziaawm nan kum tin July 14 apiangin World Population Day hman ṭhin a ni. An thupui leh au hla ber pawh-"Khawvelah mihring tam uchuak a hlauhawm avangin mihring pung chak lutuk tur thununin kan chênna khawvel hi chhanhim rawh" tih a ni.
June 4, 2019 khan Synod Executive Committee vawi 280-na chuan 'Tunlai thiamna hmanga Naupai leh fa neih chungchang kaihhruaina' a chaiho kha a ni a. Khami kal zelah khan Mizoram Synod chuan fa neih tam a ṭulzia leh pawimawhzia hriain hma a la chho mek zel niin a lang. Kohhran lian berin heti zawnga hma a lãk takah chuan Kohhran tenau zawkte pawhin an ṭawmpui ve nghal ni ngei tur a ni, engmah sawiselna an nei hran lem lo va, an huangchhung ṭheuhah an nunpui ve nghal mai nite pawhin a ngaih theih. Mahse, Mizoram Synod anga hmalakna mumal tak erawh an neih hriat a ni lo.
KHAWVEL PUM DINHMUN
Nikum 2022 thlenga khawvel pum huapa naupiang pun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.668 a ni a. 2021 pian punna kha mi 1000 zelah 17.873 niin 2022 ai khan 1.15%-in a tlem a; kum 2020-a pian punna chu mi 1000 zelah 18.077 niin 2019 ai khan 1.12%-in a tlahniam a ni. Tichuan, khawvel pum huapa hmeichhe nau piang zat chu 3,904,727,342 emaw 3,905 million emaw 3.905 billion, emaw 49.58% nia chhut a ni. Tichuan, khawvel huapa mipa piang zat chu 65,511,048 emaw 65.51 million emaw niin kum 2021 Gender Ratio chu hmeichhia 100 zelah mipa 101.68 an piang tihna a ni. Khawvel pum huapa thlir chuan hmeichhia aia mipa tamna hi a inthlãu lêm lo hle.
INDIA RAM DINHMUN
Nikum 2022 thlenga India rama naupiang pun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.163 a ni a, 2021 ai khan 1.23% in a tlahniam a; 2021-a pian pun dan dinhmun chu mi 1000 zelah 17.377 a ni a, 2020 ai khan 1.22% in a hniam a ni. 2020-a India rama pian punna chu mi 1000 zela chhutin 17.592 a ni a, 2019 aiin 1.2%-in a hniam a ni. National Family Health Survey (NFHS)-in India ram bika gender ratio a tihchhuah hnaivai ber December 2021-a tarlan a nih danin mipa 1000 zelah hmeichhia 1020 an awm. Hetih lai hian 2022-a sex ratio chu hmeichhhia 1000 zelah mipa 1068 an piang ve thung a, khawvel pum sex ratio chhût chuan hmeichhia 1000 zelah mipa 1016 an ni ve thung. Mipa piang hi hmehhia aiin tam zawkin lang mah se hmeichhia an pung chak hle niin a hriat theih.
MIZORAM DINHMUN
Aadhar Statistics 2022/2023-in Mizoram dinhmun a chhût danin Mizorama mihring awm zat chu 1,205,974 (1.21 Millions) a ni a. Kum 2021 chhiarpuia mihring 1,091,014 nen khan khaikhinin 10.54%-in mihring kan pung tawh tihna a ni. Mizoram Sex ratio chu mipa 1000 zelah hmeichhia 976 an awm a, kum 2011 chhiarpuiah khan mipa 1000 zelah hmeichhia 935 chauh an nih laiin tun dinhmunah chuan 976 niin hmeichhia hi an pung chak hle tihna a ni thei ang. Khawvel pum huap leh India ram pum huap thlirin mihring pian punna hi a hniam tial tial a, hei hi a chhan chu kum 1952 aṭanga National Programme for Family Planning khawvel pum huap leh India ramin a kalpui vang a ni.
National Programme for Family Planning Mizoramin a kalpui ṭantirh aṭang khan North Eastern State zingah chuan he programme kalpui hlawhtling ber pawl kan ni hialin a rinawm. Zoram zim teah hian mihring kan pung chak lo hle a, hei vang hian kan vela hnam dang (non-Mizo) awmte'n min chimral (assimilate) hlauvin kan khûr chhe lo chauh ṭhin ni berin a lang. Hetiang a nih vang a ni mahna, June 4, 2019 khan Synod Executive Committee vawi 280-na khan 'Tunlai thiamna hmanga Naupai leh fa neih chungchang kaihhruaina' a chaiho chhan kha! Hetia Kohhran lian berin a kalpui takah chuan "fa neih tlêm changkãnna" ti ṭhin khan fa neih uar kan inzirtir leh ta a, a nihna takah chuan National Programme for Family Planning kan dodal tihna a ni ber. Mahse, kum rei tak kan lo kalpui tawh a nih avangin beihpui thlãk chiam ṭhin mah ila a sãwt vak lo a ni tih chu a chiang thawkhat hle.
CHIMRAL A HLAUHAWM
Tarlan tawh angin Mizoram hi a dung mel 200, a vang Mel 100 = 21,081 km² a ni a. Mihring pawh maktaduai 1.2 lek kan la ni. Heti chung hian National Programme for Family Planning la thutak ber ṭhin kha kan ni a, chutih laiin ṭhenawm ramte leh kan ram chhunga hnam tlêm zawk (minority) e.g. chakma, bru, vai etc. te chimral kan hlau leh lawi si niin a lang. Family Planning kan kalpui uar êm êm lai pawh khan heng kan zinga hnam tenau zawkte hian insiam an uar ve lem lo niin a lang. China leh India hian Sapho chimral an hlau ve lêm lo, a chhan chu khawvela mihring tam berna leh a dawttu kan nih vang a ni. Mizo hnam, Zo hnahthlakte hi tamin kan ram zim tê hi hneh takin luah khat ve tlat ila chuan chimral kan hlau bik lo mai thei. Ngaihtuah zui ve mai ni se.
A TLÃNGKAWMNA
Family Planning Programme kan kalpui hnua fa neih uar ABRAHAMA policy Kohhran lian berin a kalpui leh tak hnua kan pian punna tlemzia nikum 2022-a Synod statistic aṭang hian a chiang hle. Nikum 2022-a piang zawng zawng hi mi 8367 an ni a. Thi zat hi 4422 an ni thung. Kan punna zat hi mi 3945 chauh a ni a. Kohhran 297 awm mekah, kohhran mala chhutin mi 3.49 chauha pung kan ni. Fa neih tam kan inzirtir hi a awmzia lutuk lêm lo a nih hmel hle. Hetiang chauha Kohhran tin kan pung a nih chuan, ring lo mite pian punna a sang chak si a, hmabãk a ropui lêm lo hle ang.
Fa neih tlêm changkãnna nia hriatna hi pûl hri anga kan tlansan a hun viau tawh a ni mai lo'ng maw? Fanau malsawmna min petu Pathian hian a chãwmna tur malsawmna hi min pek a phal a, Amah rin ngamna nena kan pên ngam phawt chuan Mizoram Synod hmalakna hian awmzia a nei thei chauh mahna!
Kum 2020 AMC inthlanna Voters-ah khan hmeichhe tam zawkna hi 15000 chuang a ni tawh a, ram pumah phei chuan 30000 a tling. Zawng lai % hriat ni chiah lo mah se, ngaihruat ta ila, vote nei thei - puitling chinah hian Nula 2000/3000 vel hi chuan AMC area-ah hian pasal tur mipa insem ni dawn ta se, pasal tur an chang lo hrim hrim dawn niin a chhût theih. Mipa death rate hi 25-40 niin a sang ber bawk si a. Chu bakah, nula pasal neite pawh hi an kum a tam tlangpui a, kum 30 chung lam an ni ta fur mai nen! Hetiang a nih zel chuan fa neih tam duh mah se, fa neihna hun ṭha (pregnancy period/chance) a tlêm tawh ṭhin a, fa neih tam duh mah se awmzia a nei lo tihna a ni ber mai. Chuvangin, NPFP ngai pawimawh lova kan kal rau rau dawn a nih chuan nula tlangvãl; nuthlawi pathlawi inngaizawngte leh nu leh pate hian birth control pill hman uar lo ta se, nau tihtlãk (abortion) pill ei uar lo bawk ta se, CD pawh HIV/AIDS kai hlauhthawnawm lo, hriatchiante lakah chuan hmang lêm lovin a tam thei ang fa neih ngei tumin ṭan la theuh ta se, tuna Kohhran hma lãk mekna hian awmzia a nei ngei ang.
- Dr. C. Lalrampana