Written by
- C. Lalaudinga

VANHNUAILIANA RAW PHUN MEIHLANGAH

Covid-19 boruak hian min tuam rei ta em mai a, kan chanchinbu leh T.V lamah pawh a dang hmuh leh sawi lek lo hian min chiah hneh ta. Khaw nge rilru dang daih kan put theih nan thil dangah han peng ta daih ila, rilru tihharh nan pawh a ṭha mahna. 

Kan Chief Minister zahawm tak hian mau/rua phun hi a buaipui ta hle a. Kan la hlawhtling chék turah ngai ila. Kei pawn Sailo lal ropui, Vanhnuai­liana raw phun an tih hi kan buaipui ve daih teh ang.

Vawiin ni aṭanga chhiara kan hnung lam kum 175 vel zet liam taah khan, Mizoram zauhna, Mi­zoram china an lo ngaih Meihlang (Hnam dang chuan Moirang)-a chin saw Lusei (Mizo) ram tiin an lo hre ṭhin a ni. Chuti anga an hriatna chu chhan ṭha tak a awm vang a ni.

Mizo lal ropui Lallula, Zopui hmun (Samthang) aṭanga khawthlang lama a chhuk khan hmun hrang hranga a awm hnuah, Darlungah a han awm a. Darlung aṭangin Hreichhuk (Lungphun)-ah a hun hnuhnung a hmang a, 1807-ah a thi ta a ni. A thih hma hian a fate hnenah thu a chah a. Lalsavunga (A fa upa ber Lalpui­liana fapa), Lallianvunga, Mang­pawrha, Vuttaiate hnenah thu a chah a. Chhak nawr tur leh ram zau tawka invaivar turin a chah a. A chah ang chiah chuan a fate leh a tute chuan Mizoram (Hetih laia Lusei ram) zauh nan theih tawp an chhuah ta a ni. 

A fapa upa ber Lalpuiliana fapa Lalsavunga chuan Aizawl aṭangin Darlawng tlangah a kái a. Chutah chuan a thi ta a. Hei hi 1835-40 vel nia hriat a ni. A fapa Vanhnuailiana chuan a ai a han awh a. Darlawng tlang aṭangin Saitualah, Tualteah, Lungdupah, Lungdup aṭangin Champhai Vanhnuailiana hmun vawiin ni thlenga kan la sawi takah hian a awm ta a ni.

Vanhnuailiana Champhaia a han awm hian, Manipur rama Meiteiho leh tlang mi dangte rawn pâwng lutuk an va nék ṭhin a. Tin, chu lovah an Sairam chhuahna hmun a ni bawk. Vawi khat chu Manipur Meihlangho rawn pâwng lutuk rûn an tum laiin, Vanhnuailiana chu a dam ta si lova, "A aiah Sainawka pu, Sunhlupuia'n ho rawh se," a ti a. Sunhlupuia a lo â si lova, "A nih ka han kal ang a, tawhsual pawh han tawh theih a ni a, kei hi Lal aiawhin ka kal ang," a ti a. Vanhnuai­lian remtihnain Sunhlupuia ho chuan an han kal ta a. Manipur tlang­rama awm Meihlang (Meitei) ho an han ûm darh a, Imphal thlengin an ûm a.

Imphal-ah ­khian Sorkar Sipai Homeguard angreng ral­thuam nei ṭha deuh an lo awm tawh a, Sunhlupuia hote chu an ûm let a, Moirangah chuan an hual bet a. "Tu nge in Chief, Vanhnuailiana chu?"  an ti a. Sunhlupuia chuan, "Keimah hi Vanhnuailiana ka ni,"  a ti a, an man a, kawngkamah chuan an kap hlum ta a. Reng Sipaiho kal liam hnuah Sunhlupuia ruang chu an kahhlumna kawng kamah chuan an phum ta a.

Tichuan, Champhai lam panin an kir leh ta vang vang a. Champhai an thlen hnu chuan Van­hnuailiana hnenah thil engkim an hrilh a. Vanhnuailiana a lo dam hnu chuan pasalṭha Sunhlupuia lungdawh turin a ho chuan Manipur-ah an kal leh ta a. A lung pawh Meihlang (Moirang)-ah chuan ṭha takin an dawh ta a. Hei hi kum 1865 vel nia hriat a ni.  A kiangah  Vanhnuailiana chuan rua a phun ta a, a thlanah a ding a, a pasalṭha rualte'n an din hual a, "Heta chin hi kan ram chin, kan thisenin a lei chin,"  a ti a, a ke a per tawrh tawrh a. Chuta ṭang chuan Meitei ho chuan Meihlang aṭanga Chhim lam zawng hi Lusei ramah an ngai a, "Lusei ram" an ti ṭhin. Kan ram an rawn ti ngam ngai lo.

Kan unau M.N.F Army-te pawh khan Mizorama an hauh chin chu Vanhnuailiana raw phun leh Vanhnuailiana hminga thi ta pasaltha Sunhlupuia thlan achin chhim lam zawng hi Mizoram chin nia an hauh kha a ni lo'm ni?

Hun a lo kal zel a, ṭhenkhatin thu hriat sualna avangin Sun­hlupuia thlan hi Vanhnuailiana thlan tia sawi an awm bawk ṭhin. Ṭhenkhat chuan Vanhnuailiana pasalṭha thlan a nih chauh hriaiin, a pasalṭha hmingthang ber chu Vanapa hi a ni si a. Chuvangin, Vanapa thlan tia lo sawi tawk an lo awm bawk. Amaherawhchu, upate thurochhiah kal zel a, sawi dan zik tluak ber chu Sunhlupuia, Vanhnuailiana pasalṭha thlan dik tak a ni e.

Hei aia chiangkuang zawka hria in awm chuan Chanchinbuah hian han chhuah ve zel ang che u.

Thu lakna:
Pu Khawvelthanga, Pu J.C Dailoa leh Pu Biakliana: Ngopa Val Upate.