All India Service a luh/ kai dan leh AIS a lutte dinhmun
- Lalthlamuana Pachuau
Thuhma: All India Service (AIS) officer te hi central sorkar leh state sorkar a dinhmun pawimawh tak tak chelhtute an nih avangin AIS a luh dan, an dinhmun leh kaisan chhoh dan te hi hriat ve a ṭha. AIS hian Indian Administrative Service (IAS), Indian Police Service (IPS) & Indian Forest Service (IFS) te hi a huam a. AIS a ‘direct’ a lut te leh State Service aṭanga AIS a kai te dinhmun leh an kaisan chhoh zel dan, Rules leh Regulation hrang hrang aṭanga lawrkhawm kan tarlang dawn a ni.
1. AIS a luh/ kai dan: AIS officer te hi State/ Cadre hrang hranga post ruak awmdan azirin chung State/Cadre pual chuan central sorkarin a la (recruit) ṭhin a. Graduate chin UPSC hnuaia ‘exam’ pe a inziak tlingte chu AIS ah hian ‘direct’ in a luh theih a. An awmna tur State Cadre hi post ruak awmdan leh exam-naa an tihṭhat dan azirin pek an ni thin. Tin, state sorkar hnuaia State Service Officer te pawh an thawhna State Cadre-a AIS post ruak awmah an kaisang (promotion) thei bawk a ni.
2. Tute nge All India Service (AIS) ah kai thei: Mizoram aṭang bik chuan State Service pathum - Mizoram Civil Service (MCS), Mizoram Police Service (MPS) & Mizoram Forest Service (MFS) officer-te hi “IAS/ IPS/IFS (Appointment by Promotion) Regulation” hnuaiah IAS/ IPS/ IFS ah te an kai thei a, IAS bikah hian MCS ni kher lo Non-State Civil Service (NSCS) te pawh an puala ‘quota’ (15% of promotion quota) awmah “IAS (Appointment by Selection) Regulation” hnuaiah an kai thei bawk a, NSCS officer, IAS a kai thei leh lut duhte chu state sorkarin ‘Advertisement’ chhuaha thlang hmasain central sorkarah rawtna a thlen thin. AIS a kai tur hian State Service ah kum 8 aia tlem lo service nei tawh nih a ngai a, AIS a kai turte hi UPSC Chairman kaihhruai, Selection Committee in an thlang ṭhin.
3. AIS a kaisangte seniority pek dan: State Service a kum 12 service nei tawh chinte chu AIS an kaiin an service neih tawh kum 4 zel kha AIS a kum 1 service anga chhiar sak an ni a, amaherawhchu State Service a kum 8 chin, kum 12 aia tlem si service nei, AIS a kaite pawh AIS a kum 3 service nei tawh anga chhiarsak (seniority/weightage pek) an ni thin. Kum 12 aia rei, kum 21 thleng (kum 9 dang) State Service a service lo nei tawhte chu kum 9 chhunga an kum 3 service zel kha AIS a kum 1 service anga chhiar sak an ni leh a; State Service a kum 21 aia rei service lo nei tawhte chu kum 21 baka an kum 2 service zel kha AIS a kum 1 service anga chhiar a ni a, amaherawhchu kum 21 baka an service chu kum 6 aia tam pawh nise kum 3 bak ‘weightage’ pek belh theih a ni tawh lo.
Mizoram hian Sorkar eng emaw zat a lo hrawn tawh ṭhin a, a hunlai mila teh chuan an lo ṭha viau pawh a ni thei, amaherawhchu, tunlai khawvel ngaihtuahna aṭang chuan Sorkar Ṭha tia han chhal tur erawh Mizoram hian kan la nei lo niin a lang. Sorkar Ṭha hnuaiah chuan hengte hi kan hmu tur a ni :
1. DAN LALNA (rule of law) : Sorkar chuan dan ang takin engkim a kalpui zel tur a ni a, dan bawhchhetute lakah huaisen takin danin a sawi angin ro a rel ngam tur a ni bawk. Hetiang taka dan anga a kal chuan Corruption pawh hi automatic-in a tlahniam rawih rawih bawk ang. Dik lo taka thil tih a har dawn tlat.
2. LANGTLANG SORKAR : RTI hmanga zawh chawp kher ngai lovin, hmasawnna hna thawh dan leh pawisa awm zat, sorkar hnathawk lak dan engkim, contract hna pek dan, sorkar thutlukna siam chungchang engkim hi Website-ah, mipui hmuh theihin a lang vek tur a ni. RTI danin a huam loh – sorkar thuruk pawimawh, thubuai kal lai leh mimal chhiatna thlen thei thilte erawh thudang a ni.
3. SORKAR VIAK ṬHA, CHAK LEH HUAISEN : Harsatna a thlen changin sorkar chu a ram leh mipuite tan a che chhuak nghal phat thei reng tur a ni a, a hunah a khauh ngam tur a ni a, thutlukna dik leh huaisenthlak tak tak pawh a siam ngam tur a ni. Thutlukna harsa deuh siam dawn apianga Kohhran leh NGO-te pun reng sorkar a ni tur a ni lo a, mipuiin harsatna an tawh laia tute emaw hlauh vanga ngawi reng ṭhin sorkar a ni tur a ni hek lo.
4. HMASAWNNA THLENTU SORKAR : Sorkar Ṭha chuan ram leh mipuite tan hmasawnna tluantling (sustainable development) a thlen tur a ni. Hmasawnna a khingbai tur a ni lo a, a khairual tur a ni a, thlauhthlak bik an awm tur a ni hek lo.
5. DANGLAM NGAM SORKAR : Mizoramah chuan hei hi kan mamawh tlat; danglam ngam hi! Sorkar hi Mizo nunphung tam zawk anga lan mawi loh hlauh vang emaw, mi dang ngaihdan a ni lo ang tih hlauh vang emawa duh dan leh ṭha tih ang pawha kal ngam lo sorkar a ni tur a ni lo. Lan mawi tumna aiin a nihna ang taka lan ngamna a pawimawh zawk. Sumdawng pawl te, hnathawktu pawl te, mimal te, misual rual (gunda) leh smuggler te, sakhaw pawlte leh NGO dangten pawn lam aṭanga an duh duha an kawih her theih sorkar a ni tur a ni lo.
6. MIPUITE MAMAWH PHUHRUTU SORKAR : Mipuite mamawh thil chi hrang hrang pek hi Sorkar mawhphurhna a ni a, sorkar ṭha chuan he a mawhphurhna hi a hlen ngei tur a ni. Mipuite ni tin mamawh leh mamawh dangte phuhrukna kawngah chak takin Sorkar Ṭha chuan hma a la ang.
Hetiang taka Sorkar Ṭha hi khawvel ram dangah pawh a awm thei. Chuvangin, Mizoram, Kristian ramah hian Sorkar Ṭha hi kan siam theih hi i ring tlat ang u. Beidawn maina tur a la ni lo e. Kan ram, kan state a la naupan nek nek em hi!
- C. Lalhriatpuia