Written by
- K Lalrinchhana

TAM ILA


Tuikuk leh chakma te inthlah pun chakzia kan sawi ṭhin a, anni ai mahin Israel fate hi an inthlah pung chak mai thei a ni. Aigupta rama an awm tirh khan Israel fate kha an vaiin 70 (sawmsarih) chauh an ni a, Aigupta ram an chhuahsan meuh chuan mipa puitling chin ringawt pawh nuai ruk chuang an ni tawh. Heti zat vel bawk hi hmeichhe puitling an awm turah ngai ila, nunau te nen phei chuan an vaiin nuai 20 an tling thuak mai thei. Bible chuan, ‘Aigupta ramah an lo khat ta mup mai a’ a ti hial a ni.

Israel fate heti taka an pun chak avang hian Aigupta mite tan pawh ngaimawh tham an lo ni ta a. An pun telh telh chuan an chak telh telh ang a, Aigupta mite zawk chu an dip ral thei mai dawn a ni. Israel fate inthlah pung chak lutuk tur ven nan Aigupta lal Pharo-a chuan birth control policy a kalpui ta a. Israel fa piang hlim tawh phawt chu mipa an nih chuan tihhlum zelna tur thupek a chhuak ta rup mai a ni.

Kel ek tama tam hrim hrim hi a hnam ang pawha zahawmna leh chakna hnar pawimawh tak a ni tih hi Israel fate nun aṭang hian a lang chiang viau a ni.

Keini Mizote hi kan pung chak lo hle mai. Kum 1901 chhiarpui hmasa berah khan Mizoramah mihring 82,434 kan awm tawh a. Kum 120 a vei hnuah nuai sawm pahnih vel bawr kan ni chauh a, Israel fate anga inthlah pung chak chu ni ila North East India-ah hian mihring tamna ber State kan ni tawh hial ang. Mahse, tun dinhmunah chuan India rama mihring tlemna ber State kan ni mek a, keini aia mihring tlemna state awm chhun chu Sikkim chiah hi a ni.

Thla leh lawkah kan ṭhenawm state pathum- Tripura, Maghalaya leh Nagaland te an inthlang dawn a, anni state pathum hi a ram zauh thuah kan tiapui rual ni mahse kan letin an tam a, MLA seat 60 ṭheuh an nei a ni. Keini Mizoram chuan MLA 40 neiin MP (Lok Sabha) pakhat kan nei ve a ni mai a, tun ai hian tam ila MLA leh MP te pawh kan ngah deuh ang a, sawrkar laipui pawhin min ngai pawimawh deuh mahna.

Tun hma aṭang tawhin fa neih duah hi changkan lohnaah kan lo ngai tawh ṭhin a. Fa neih duah ai chuan tlem ren rawm, zo taka enkawl theih tawk neih chu changkannaah kan ngai ṭhin. A tlem apiang hi changkang tur ni ila India rama state changkang ber leh hmasawn ber kan ni tawh ang. Amaherawhchu, tlem ringawt hi changkanna leh hmasawnna pawh a ni ber lo a nih hi.

Sikkim tih lohah chuan India rama mihring tlemna ber state kan ni mek a, state intodelh lo leh hmasawn lo ber, thawh chhuaha lawi nei lo, central chawm hlawm ti tih kan la ni lawi si. Kan tlem avang hian kan intodelh phah lo a, hma kan sawn phah chuang lo tih hi a chiang viau a ni.

Tin, tlem lutuk te, inthlahpun chak loh lutukte hi ram leh hnam him nan pawh a ṭha lo. Tunah hian kan ramah kan la thawl em em a, ram kilometer khat bial zelah mihring 52 (?) vel zel awm ang chauh kan la ni. Tlem tawhsa naka hmanah ram laili leh khawpuiah kan in-ek-beng a, ramri dep lam ramte chu Tuiluk leh Chakma te kan pa pek titih a, kan awm ṭha peih bawk si lo. Anni Tuikuk leh Chakma te lah an inthlah pung chak bawk si, an pun chak miau chuan an ram luah chin chin chu an ta neih mai loh nakah. Tunah pawh CADC huamchhungah chuan Mizoin in hmun pawh kan nei thei ta mang lo a nih hi.

Chuvangin, tun aia inthlah pung chak deuh tura ṭan kan lak hi a ṭul khawp mai. Sikkim sawrkar chuan sawrkar hnathawk hmeichhia, nau nei turte chu kum khat chawlh a pek bakah, fa pahnih neite chu an hlawh (salary) tihpun a remti a, fa pathum neite chu increment hnih (two year increment) pek a remti bawk. Sawrkar hnathawk lo pawh fa nei tam te chu hamṭhatna a siamsak dawn bawk a ni. Sikkim sawrkar tih dan ang diak diaka kan ti thei lo a nih pawhin fa nei tam tura inzirtirna hi uar thar leh ila, a theih chin chinah fa nei tamte chu hamṭhatna siamsak bawk ila, tun aiin kan pung chak deuh mahna.

Tuna kan pun dan (population growth rate) en hi chuan kan punna rate hian hlauhawm chhinchhiahna a kawk deuh tlat a ni. Kan lâwina Kohhranah hian member puitling (dan zawh kim) sangkhat che che kan ni a, nikum 2022 khan mithi 12 kan nei a, nau piang 13 kan nei thung a. Kohhran lian ve pangngai tak si kha kum khat chhungin mihring pakhat chiahin kan pung tihna a ni! Hetiang hi veng dang leh khaw dangah pawh an awm thluah ta ve ang.

Chuvangin, quality hi ngai pawimawh ṭhin mah ila quantity pawimawh chang hi a awm ve bawk ṭhin. Chhiatni ṭhatniah te hian unau pahnih khat lek ai chuan chhungkaw hung chu an awhawm nge nge ṭhin. Tun ai hian a lêtin tam ila, Assam, Tripura leh Bagladesh ramri hrulah te hian inchap darh nuaih mai ila, amah Pu Zualthaua ṭawngkam takin, vai leh mau chu an láng lawp lawp mai dawn a ni. Ram leilung zawh tawka tam ve deuh hi ram leh hnam humhalhna kawng pawimawh tak pakhat chu a ni.