KUMIN REPUBLIC DAY KHA!
A KAMKÈUNA
Kumpinu sorkar awp behna lak aṭanga mahnia ro inrel ve tawh tura kan tal chhuah ni August 15, 1948 hnu lawk January 26, 1950 khan Dr BR Ambedkar kaihhruaina hnuaia Indian constitution drafting committee chuan India danpui (constitution) chu hman theihin a chhawp chhuak a. He danpui hman ṭanna ni hriat reng nan hian India ram pumah kum tin Republic day hman a ni ṭhin.
Kumina Republic Day kan hman zawh tak kha a vawi 74-na a ni. Kha khan Government of India Act 1935 chu luahlanin India danpui ṭha zawk leh rintlãk zawk chu tun thlengin kan rinpui ber a lo nih phah ta a ni. A tirah chuan India danpui hi bung 395 leh parts 22, schedules 8 a ni a. Danpui thuhmahruai (preamble) hi 42nd Constitutional Amendment Act, 1976 angin vawi khat chiah siam ṭhat a ni tawh a, khami ṭum khan thumal pathum heng- Socialist, Secular, Integrity tihte hi belhchhah a ni. Article V of the Constitution angin danpui siamṭhat rawt theihna hi kawng hnih a awm a. Kum 1789 aṭang khan vawi 11,000 chuang zet siam ṭhat rawtna hi a lo awm tawh a ni. Tichuan, tun dinhmunah chuan danpui hi vawi 100 zet siamṭhat (amend) ni tawhin bung 448 lai a lo ni chho ta a ni.
KUMINA MI
DANGLAM BIKNA
Kumina India Republic Day kan hman liam tak kha vawi 74-na a nih ngai chuan 1949 aṭang khan hman ṭan a ni tihna a ni ang. Mizoram bikin engtik aṭang chiah khan nge kan hman ṭan tih erawh ka hre mai lo. Vawi engemaw zat kan lo hman liam tawhah khan thil chhinchhiah tlak tak tak kan hmu ṭhin.
Kumina Republic Day vawi 74-na Zoram puma kan lawm dawn khan District level tinin DC-te kaihhruainain engkim rel fel a ni a. Kuminah pawh khan Aizawl District level Committee chu Aizawl DC fel tak Pi Dr. K. Lalhriatzuali hovin January 6, 2023 (2:00pm) khan ngaihtuahho a ni a. Hetah hian kan DC zahawm tak chuan kum dang zawnga la tih ngai loh thil tha tak a rawn chhawp chhuak a; chu chu tun tum khan a takin kan han hmang nghal a, a fel faiin a hahdamthlak.
Republic day AR lammuala lawmna kha chik taka lo thlir lo tan chuan a danglamna hmuh fuh a har fu ta ve ang. A danglam bikna te chu tarlang ila, kumtin tih ziah theih a nih phei chuan a tha hlein a rinawm.
Kumtin Republic Day lawmna apiangah parade contingent engemaw zah an tel ṭhin. Tun ṭumah pawh khan parade contingent 26 lai telin silai keng chi leh keng lo chi bakah sikul contingent 11 lai an tel a. Zing dar 7-7:30am thleng khan heng contingent hrang hrangte leh sorkar official tel tumte chu an kim deuh vek tawh a. Thlirtu mipui pawh an awm nual tawh. District level Committee Chairman Pi Dr. K. Lalhriatzuali rawtna angin- "Governor thusawi lai leh lawmman sem chhung zawng Sikul contingent-te nisa hnuaiah thlansa phul kaia khawng taka an ding ṭhin hi medical check up pal tlang mah ni se, zo lova tlu an tam ṭhin em avangin an parade zawh veleh ṭhuttir nghal tawh ṭhin ni se" tih chu remtih tlan a nih angin tun ṭumah khan hman nghal a ni a. A fel faiin a ṭha hle mai! Khati chung pawh khan zirlai pahnih chu an la tlu ta hram a ni. A hma ang khan ding rei phei se'ng chuan mi 10 chuang chu an tlu mahna le?
Kan Governor zahawm tak kha zing dar 8:00am-ah a lo thleng a, minute 25 vel thu a sawi a; a hmaa parade chibai a buk chhung nen lawmman sem chhung nen dar 9:09am-ah banna siam a ni. Zing dar 7:30am aṭangin Parade Contingent-te an ding ṭan a, khati chung pawh khan Sikul contingent te kha minute 55 chhung khawng takin ni sen sa hnuaiah khan an ding hman tihna tluk a ni. Khatiang khan kum dangah pawh zirlai kum naupang zawkte hriselna kawng thu ngaihtuahin chhunzawm zel theih ni tawh ṭhin se a lawmawm ngawt ang. District 10 dangahte pawh zirlaite hriselna dinhmun azira tih ve zel theih a nih chuan a lehzual ngei ang.
Tin, a danglamlehna dang chu kum danga tel ngai lo, Mizoram Police Canine Squad lo tel ve thei kha a ni. Ui fing tak tak nena Mizoram Police team-ten hnam puanzar zahna chibai an han buk kha a mawiin a hlu hle a, a zahawm danglam a ni. Kha khan Mizoram Police-te an namai bik lo a ni tih a tarlang chiang hle a, misual hnu chhui kawngah pawh an rintlakzia pholangtu a ni. Kum tin khatiang khan tel ve ziah thei se a lawmawm ngawt ang.
Tin, North East India State 7+1 tihlu tur leh hnam inpumkhatna, inuauna nghet siam thei tura Sikkim Police Parade Contingent an rawn tel theite khan thlirtu mipuite leh official-te rilruah phurna a pe lehzuala khatiangho kha lo tel fo thei se a lawmawm ngawt ang.
A tawp berah chuan Mizo hmeichhiate theihna pholang ṭhintu leh Mizo hnamzia mawi taka pholang ṭhintu, Mizote timizotu Pi KC Runremsangi'n India ram chawimawina sang Padma Shri -Arts, 2023 a dawng thei kha a chhuanawm. Ani hi Mizo Padma Awardees zinga a tharlam ber 29-na a ni. Hmeichhiate hi AMC area bikah phei chuan mipain tam lamah kan zah lo hle tih a hriat theih. Thiamna lamah leh kawng tinrengah kan um phak tawh lo a ni ber mai!
Chuvangin, Zoram mipate'n tan kan lak thar a hun hle mai! Damdawi hlauhawm leh zu ngawl vei avanga taksa puam ek ûk rei daih tur pawha lang lo kan tam ta lutukte hi ngaihtuahin Zoram valrualte hian tihtur leh sim tur kan van ngah tehlul êm! Kum tin hmeichhia aia mipa nau piang (birth rate) sang zawkin lang mah se, kum tina mipa thi zat (mortality rate) erawh hmeichhia aiin a sang zawk fe a ni. Chuachhapah ruihlo vanga thihnaah hmeichhia aiin mipa an tam zawk ziah avangin mipa tan chuan zah nachang kan hriat a hun ta hle a ni.
A TLÃNGKAWMNA
Sorkar ni pawimawh Republic day, Independence Day, Chapchãr Kut, State day etc. ahte hian a bikin sorkar hnathawk leh officials-te chu hriattir ṭhin an nih bakah Gazetted Officers chinte phei chu a bika sawmna lehkha pek vek ṭhin an ni a. Mahse, hetiang a ni chung hian an kal ṭha tawk lo viau ṭhin. Kan ram ni pawimawh leh chhinchhiah tlak keinin kan hlutsak loh chuan ram dang mi leh state danga mite'n tuman min hlutsak lovang. Chuvangin, tun ai hian mipui leh sorkar mite hian heng kan ni pawimawhte hi ṭhahnem gai takin hlutsak ṭheuh thei ila a van tihzia dawn em! Thil mak ve tak chu state Governor-te hi an lal em em a; state khata constitutional head an nih angin Republic Day-ah hnam puanzar pawt pharhtu leh parade chibai chhang lettu an ni.
Hetiang khawpa lal leh pawimawh, zahawm hi ni mah se, State Ministry chelh lai apiangte flagship programme & policy puangtu tawtawrãwt (trumpet) ṭha tak an ni a. A nihna takah chuan State Chief Minister-te tirh kah an ni ti dawn ta ila a dik zaw ber mai ãwm e.
Amaherawhchu, state sorkar buai leh mipui rawngbawl thei lova an awm chuan Presidential Rules-a dahtir theitu leh an aiawha thuneihna kengkawh theitu a ni leh lawi si a ni. Chuvangin, PM nge lal President emaw, CM nge lal State Governor tih chu India danpui thlira chhut zui ve mai chi a ni e.
- Dr. C. Lalrampana